eski tas

ÖL’E YAZMAK 1: MEMENTO MORİ*

2012-02-27T10:21:00.001-08:00

Hasta olduğun için değil, hayatta olduğun için öleceksin. Ey hayat! Ölüme şükret, seni, onun yüzünden seviyorum.

SENECA

Topraklarımız üzerinde pek çok kalıntı bırakarak tarih denilen kirli çıkına sarılmış bir uygarlık Roma. Antik Roma’dayız. Muzaffer bir general, Roma sokaklarında nâralar atarak dolaşıyor. “Kazandım! Zafer benimdir!” Bütün Roma çınlıyor bu zafer çığlıklarıyla. Başını defne yapraklarıyla bezemiş bir köle tam arkasında duruyor onun. Gözlerinde cesur bir ışıltı şöyle bağırıyor generale: “Memento mori!” Fani olduğunu hatırla! Yalnızca bir insansın; hatırla! Arkana bak: İşte sadece bir insansın! Hatırla!

Daha sonra sağlam bir Stoa düsturu olan bu Latince deyiş, yüzyıllar boyu Kilise’nin de “yaşam”ın karşısında duran “ölüm” fikrinin en ateşli sloganı olacaktır: Fani olduğunu hatırla! Ölümlüsün; bunu sakın unutma. Ezeli günahının cezası olarak buna mahkum edildin ve ölümlü olduğunu sakın aklından çıkarma.

Zaman içinde “carpe diem” düsturuna bir cevap olarak yetkinleşse de; memento mori düsturu bana kalırsa “günü/an’ı yaşa” felsefesinin karşısında olmaktan çok bizzat nedeni. Yaşanan her an’a sahiplenip, ondaki özsuyunu sonsuzca emme gayretkeşliği nedendir? Çünkü apaçık biçimde faniyizdir ve hayat ırmağı bize doğru uzattığı kolunu her an katı bir kurumayla geri çekebilir. Postmodern insan varoluşunun “ölüm” gerçeği karşısında takındığı “hovarda” bir tutum olarak “carpe diem”i analiz etmek çok fazla kolaycılık olurdu. Ancak; bir şartlı-refleks olarak tecrübe ettiğimiz hayat, akıl karıştırıcı biçimde bizi bir yandan “kendisi-olmayanı” yani “ölüm”ü hatırlamaya davetlerken, diğer yandan bunu kavramanın mantıksal olanaksızlığıyla kıvrandırmaktadır. Ne varki; “memento mori” direktifini hakkıyla ömrümüze perdahlamanın kısmî imkansızlığı yanında ölüm’ün muhakkaklığı durmaktadır. Beri yanda; carpe diem, kendini ölüm’ün mutlaklığından damarlandırırken, zorunlu olarak ölü doğmuş bir mantığa dönüşüyor. Carpe diem; tam da güya karşısında durduğu memento mori sebebiyle, her türlü anlıksal haz’ın içine sızmış ölümle hemhal oldukça, tam bir mantık hatası olmaya direnemez. “An’ı yaşamalıyım; çünkü öleceğim. Çünkü bu hiç aklımdan çıkmıyor!”

Caravaggio

İşte bunun karşımızda en sahih örneği olarak Dorian Gray’in Portresi. Oscar Wilde; “ahlaksızlığı yücelttiği” gerekçesiyle o çok tepki çekmiş başyapıtına; “Bir ruhun hikayesi” diyordu. Evet sahiden bir ruhun hikayesiydi. Nasıl bir ruhun? Lord Henry’nin etkisinde yeni bir Faust yazgısına bulanmış Dorian; gençlik-güzellik ve haz üçgeninde her şeyini feda etmeye razı sefih, şeytani bir sancıyla kıvranırken ne demişti: “Keşke tersi olabilseydi! Keşke her zaman genç kalacak olan ben olsaydım da portrem yaşlansaydı! Bunun için... bunun için her şeyi verirdim!” Muhteşem portresi karşısında bu cümleyi eden zavallı Dorian, hedonist bir av köpeği gibi “carpe diem” arazisini adımlarken, artık duyduğu hiç bir haz ona yetemiyordu. “Daha fazla haz” dedikçe ve “tümel haz” aşkıyla yandıkça kaçınılmaz olarak her dakika ne ile burun buruna geliyordu dersiniz: Ölümle! Portresi ışıl ışıl parlarken o, günden güne ölüme yaklaşmaktaydı. Bir bakıma hayat; yaşandıkça ölüm istikametinde bir ilerleme değil midir?

Karşı tarafta; başka deyişle “memento mori” fragmanına kuyruk olmuş bir uzun cümleye benzeyen idrak cephesinde işler sanki daha mı iç açıcı? Kesinlikle hayır, hiç de içaçıcı değil. Neden mi? Çünkü akıl; “ölüm” fikrine ancak kategorik olarak uğrayıp geçebilir. Bütün yapabileceği bundan ibarettir. Varlık ve Zaman’da Heidegger’in kendine mahsus bir sadelikle ortaya koyduğu gibi, “ölüm düşüncesi terim bağlamında bir çelişkidir ve çelişki olarak kalmak durumundadır. Daha açık bir ifadeyle; ölümü düşünmek, düşüncenin bir bakıma kendi kendisine karşı koymasıdır. Düşüncenin kavrayamadığı tek şey; kendi varolmayışı olacaktır.”

İçinden çıkamadığımız, çıkılamayan bir noktaya gelmiş bulunuyoruz. Katıksız bir paradoksla başbaşayız. Öyle bir paradoks ki; soracağımız şu her iki soruyu da aynı anda mümkün kılıyor. Sorulardan biri şudur: Ölümü terimsel olarak büsbütün hatırlamak mümkün müdür? İkincisi ise; ölümü kategorik olarak büsbütün unutmak mümkün müdür? O halde nasıl bir değeri olabilir şu “fani olduğunu hatırla” düsturunun? Demek istediğim, sadece imanı tam müminleri “öte dünyaya olabildiğince sevap ağırlıklı” hazırlamanın teolojik direktifi olmaktan başka bir anlamı yok mudur?

Heidegger’in izinden gitmeye devam edersek aslında bu yönergenin başka bir mealiyle karşılaşabiliriz. Ölüm’ü bir ucundan da olsa akılda tutmak, bize “zaman” kazandırır. Nasıl yani; ölüm hakikatini kabullenmek, bizim daha uzun yaşamamızı mı sağlayacaktır? Elbetteki hayır. Hatta bu fikri entelektüel ve felsefi bir etkinliğin ötesindeki ciddiyetle düşünmek; muhtemelen mevcut ömrümüzden bir miktarını yiyecektir de. Ölüm’ün bize kazandırdığı en önemli düzey; bizatihi “zaman” mefhumunu ondan yola çıkarak kavrayışımız. Böyle diyor Heidegger. O’na göre; öleceğimizi gerçekten bildiğimiz için zamanı kavrarız. Daisen/insan varoluşunun varlığı; düpedüz “ölüme-doğru varoluş” olduğu için, “henüz değil” ile “artık değil” arasındaki ömür dediğimiz birim, bize zamanı bildirir. Eğer aksi olsaydı, saatler tuhaf yelkovan hareketlerinden ibaret kalırdı. Zaman’ın ne’liği konusunda fikir sahibi olmak ise, insanın ontolojik bilinci için anlatılamaz bir önem taşıyor. Çünkü “zaman” algısına dahil olan en acı bilgilerden biri “geçicilik” yahut adlı adınca söyleyecek olursak “fanilik”tir. Bu hatırlatmayı artık hayali bir Seneca’nın sesinden çok daha net biçimde, “zaman”ın tiktaklarından aralıksız duymaktayızdır. Carpe diem? O yalnızca tiktaklara bir kulak alışkanlığı sağlama çabasıydı başta; fakat hazzın eşsiz sessizliğinde yine de tek duyulan “tiktak”tı.

Caravaggio

Memento mori; bir diğer bakımdan, yine Heidegger ve Kirkegaard izleğinde şuna karşılık gelir: Çok korkunç ve zor olmakla birlikte insan varoluşunun “otantik”bir şekle girmesinin önkoşulu öleceğini bilmektir.Ne de olsa insan için; “sonlu varoluş” ya da ölüme dair bilinç, en sarsıcı farkındalık halidir. Zaman’ı ve dolayısıyla kendini bilen insan, bu defa bir adım daha ilerleyerek, “bilinçli olduğunun bilincinde” olan bir varlık kipine sıçrayabilecektir.

Son olarak memento mori; ahlaki bir ilke geliştirme konusunda da bizim kulağımızı büken dipnot sayılabilir. Mal ya da mülk edinmeye dönük doymaz hırslar, iktidarın kıyıcılıkta sınır tanımaz mantığı, güzellik gibi doğuştan gelen eşitsizlikler yüzünden duyulan kibir; her biri fanilik değirmeninde durmadan öğütülmemiş olsaydı, bugünkinden çok daha vahşi bir dünyada yaşayacağımızdan kim kuşku duyabilir? Madem ki her canlı bir gün ölümü tadacaktır; o halde bu iki kapılı han’da atılan her adım ikinci kapıya doğrudur. Ve madem ki kimse bizim yerimize ölmemektedir, o halde biz olmadan daimi açılııp kapanışını sürdürecek olan ilk kapı için biriktirmek ne anlam taşıyabilir ki?

Ölüm; bu denli şahsi olmasına rağmen, birinci tekil şahıs ekiyle çekilmesi neredeyse imkansız bir fiil. Bunu “Öl’e Yazmak 2” için bekletiyorum şimdilik. Son bir kez deneyeceğim; hiç değilse bu yazı süresince bir saniye aklımdan çıkmadığını zannettiğiniz “ölüm” ne yazık ki dört harfli bir kelime oluşunun ötesinde bilincimle bitişemedi. Şimdi kendim için yineleyeceğim o düstüru; isteyen herkes de üstüne alabilir: Memento mori! Memento te hominem esse!

*Memento mori(Fani olduğunu hatırla.)

Memento te hominem esse(Sadece bir insan olduğunu hatırla.)

Respice post te! Hominem te esse memento!(Arkana bak! Sadece bir insansın, hatırla!)

ELMA’DAN HİSSE ALMA: GÜN AH!

2012-02-24T12:42:00.002-08:00

RAB Tanrı'nın yarattığı yabanıl hayvanların en kurnazı yılandı. Yılan kadına, "Tanrı gerçekten, 'Bahçedeki ağaçların hiçbirinin meyvesini yemeyin' dedi mi?" diye sordu. Kadın, "Bahçedeki ağaçların meyvelerinden yiyebiliriz" diye yanıtladı,"Ama Tanrı, 'Bahçenin ortasındaki ağacın meyvesini yemeyin, ona dokunmayın; yoksa ölürsünüz' dedi." Yılan, "Kesinlikle ölmezsiniz" dedi,

"Çünkü Tanrı biliyor ki, o ağacın meyvesini yediğinizde gözleriniz açılacak, iyiyle kötüyü bilerek Tanrı gibi olacaksınız." Kadın ağacın güzel, meyvesinin yemek için uygun ve bilgelik kazanmak için çekici olduğunu gördü. Meyveyi koparıp yedi. Yanındaki kocasına verdi, o da yedi. İkisinin de gözleri açıldı. Çıplak olduklarını anladılar. Bu yüzden incir yaprakları dikip kendilerine önlük yaptılar. Derken, günün serinliğinde bahçede yürüyen RAB Tanrı'nın sesini duydular. O'ndan kaçıp ağaçların arasına gizlendiler.RAB Tanrı Adem'e, "Neredesin?" diye seslendi. Adem, "Bahçede sesini duyunca korktum. Çünkü çıplaktım, bu yüzden gizlendim" dedi.RAB Tanrı, "Çıplak olduğunu sana kim söyledi?" diye sordu, "Sana meyvesini yeme dediğim ağaçtan mı yedin?"

(Tekvin; Bab 3/1-11)

Böyle mi?

Orijinal Günah; insanlık tarihi boyunca kopyalanagelen günah. Dahası, bu ontolojik yazgıya bir tür genetik zorunluluk da eklemleyen Hıristiyan teolojisi açısından tıpkı “teslis” gibi merkezi ve ayırt edici bir kavram.

Peki ne demektir Adem’in işlediği günahın her birimize dolaysızca sirayet etmesi? Biz zaten doğumumuzdan çok önce mi kefarete mahkum edildik? Öyle ya, aksi olsa; bizim de “Aden Bahçe”sinde doğmamız gerekirdi. Ve ölümsüz olmamız.

İlginç olan; bu doktrinin İsa’nın vaazlarında değil, Aziz Pavlus’un kaleme aldığı mektuplarda tafsilatlı biçimde açıklanıyor oluşu. Kaynağı; Şeytan tarafından ayartılmış Havva’nın Âdem’i, daha sonra da tüm insanlığı ayartmasına dayanan bu yarım elma hikayesi ne anlatır? Bilmeye cüret etmek? Ölüm cezasına rağmen bu cüret, “kendimi bilmeden, Rabbimi bilemem” den miydi yoksa? Eğer elmayı yemeselerdi; Âdem ve Havva kendilerini bilebilecekler miydi?

İslam ilahiyatı, benzerini işlemediği halde, bir günahın hissedarı olma fikrine gereği gibi karşılık verebilmiş gözüküyor. Tevrat yoluyla İbranilik de öyle. İsa’nın çarmıhta ödediği kefarete rağmen, Hıristiyanlığın Rousseau’nun dediği gibi “insanı doğuştan günahkar ve kötülüğe meyilli, kirli” bir varlık kipine sürgün etmesi nedendir? Yüzyıllar boyu tartışılan budur işte. Başta Kilise Babaları, rasyonel ilkelerden bin türlü yardım umdularsa da Tekvin’in kastını hala gereğince açıklanmış sayamayız. İnsan yaradılışta eşsiz ve biricik bir ruhla yaratılmadı mı? Bu ruhsal mirası devralış nasıl mümkün olabilir bu durumda?

Düşünce tarihi üç türlü bakış geliştirebilmiş bu hususta. Özetlenecek olursa ilki; bütünüyle cebriyeci diyebileceğimiz “fatalist” yaklaşım. Buradan bakıldığında Tanrı karşısındaki konumumuz şu olacaktır: “Ne yani, bu günahı işlememe izin veren sen değil misin?” Diğer bakış açısı ise tamamen materyalist bir kader inkarcılığı. O da şu biçimde ifadelendirilebilir: “Ortada bir günah falan yoktur!” Birinci duruş, bizzat Şeytan’ın da Tanrı önündeki nihai pozisyonuna kadar götürür bizi. Öyle ya, o dememiş miydi; “Rabbim beni sen azdırdın”* Zaten Şeytan’ı şeytan yapan işlediği günah değildi. Onun asıl Şeytan oluşu, günahını sahiplenmeyip kibirlenişi oldu. İslam teolojisi açısından ilk büyük günah bu bakımdan “elma”dan ziyade bu “kibir”le ilişkilendirilir. Materyalist bakış açısının zaten “kader” diye bir sorunu olmadığına göre, açıklamak gereksiz. Peki Adem ile Havva’nın Tanrı karşısındaki durumu nedir bu günah sonrası? Onlar da tıpkı kendilerini ayartan gibi “canım bize bunu yaptıran sensin” mi diyeceklerdi; yoksa günahı tümden görmezden mi geleceklerdi? İşte Âdem’i Âdem yapan fark tam da buradan neşet edecek. Çünkü o her iki şekilde değil, günahın kaçınılmazlığı yanında, günah olmaklığını da kabulleniş ile Adem olacaktır. Günah’ı sırtlanıp; kefaretine rıza göstermek: “Dediler ki: "Ey Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik, eğer bizi bağışlamaz ve bize rahmetinle muamele etmezsen muhakkak ziyana uğrayacaklardan oluruz!"**

Öyleyse hiç işlemediğimiz bir günahın nasıl hissedarı olduğumuz sorusunu yineleyelim. Bu ontolojik pratikten insanlık durumu açısından hangi muhtemel sonuçlar çıkabilir?

-Âdem ilk kanlı-canlı insan olmasının ötesinde bir “mecaz” olabilir mi? Bütün insanlığın bir özeti, hülasası. Bir “proto-tip” makbul bir “numune”

-Âdem’in “rıza” ve “teslimiyet”ini Hıristiyan dogmalarındaki mutlak kirlenmişlik fikrinden ayıran şu olabilir: Bu “günah” insanın Rab karşısında cüzzi de olsa iradesini, kaderi sorumlulukla sahiplenişini temsil eder. O; ilk insan tasarımı bizzat Tanrının alanına müdahale ederek, Tanrı alanının esasında müdahale edilmezliğine vakıf olur. Bunun bir günah olduğundan şüphe etmezken; kurtuluş umudundan ve bağışlanmaktan da bir an olsun kuşku duymaz. Çünkü ancak bu suretle kendini ve Rabbini bilmiş değil midir? Bu, bir insanlık umudu için “köprü” olan günah fikri, Hıristiyani gelenekte istisnalar hariç, giderilemez bir kirlilik olarak nihayete erdirilmiş; böylelikle “günah çıkarma” seremonilerinin rasyonel zemini haline gelmişti oysa.

-Âdem; insanlık hallerine bir toplu bakışın gövdeye rücusu. Affedilme nedeni; pür fatalizmden uzaklaşıp sorumluluk bilinci alışı ise, bu “varlık bilinci”nin sahibi olarak hepimiz bilincin imkanı olan günah’tan da kaçamayız. Madem ki “iyi” ve “kötü”yü bilme ağacından sarkıyordu elma, Kötü karşısında epistemelojik “iyi” nasıl bilinebilirdi yenmeden? İlk günah=ilk bilinç eşitliği doğru ise; önermemiz şu olacaktır: Günah; bilincin imkanıdır.

-Âdem; affa uğradıysa neden cennette alıkonulmadı? Bir başka bıçak-sırtı soru da bu olmalı. Cennette alıkonulması, Adem’in henüz edindiği kendilik bilincini hiçe saymak olurdu da ondan. O bir sürgün yeri olarak dünyaya itilen kürek mahkumu değildi. Dünya; sahip olunan bu yeni bilinç haliyle ademoğlunun önüne her daim “ikiyol” seçeneği ile çıkan diyalektik, amelî bir zemindi de aynı zamanda. Affetmek, günahı günah olmaktan çıkarmaz kuşkusuz. Ama, insanı insan olma yolunda Şeytan’laşmaktan korur. Biraz fatalist çizgiye yaklaşarak acaba şöyle diyebilir miyiz: Âdem elmayı yemeden çok önce; bu dünya Âdemler ve Havvalar için zamansızlık makamında çoktan tanzim edilmişti. O halde Âdem’in elmayı reddetmesi, Tanrısal irade dahilinde bir tür olasılıksızlıktır.

-Buradan Mesnevi geleneği ve dolayısıyla Mevlana ve Şeyh Galib’e zorunlu bir uğrak var. Mevlana; “Akıl İblis’ten, aşk Âdem’den” demekle, bu günahı sahiplenişi sahiplenmişti. Hoca Galib ise, işte o unutulmaz satırlarıyla;

“Yine zevrak-ı derûnum kırılıp kenâra düşdü

Dayanır mı şîşedir bu reh-i sengsâra düşdü”

diyerek Aden’den bildiğimiz dünyaya “düşüş”ü teyid etmemiş miydi? “Sengsâr” bizi dünyaya doğru hızla iten beden ve arzular değildi ki yalnız. O aynı zamanda, tekrar yükselmenin ilk basamağı olan “varoluş bilinci” idi.

-Heidegger ve Kierkegaard, bu bağlamda belki en kabullenilir noktalardan ele aldılar ilk günah hadisesi ve “kovulma” fenomenini. Ontolojik gerçeklenme sorunu olarak ele alındığında, tanrısal alanın kontrolünden çıkış anlamına gelen bu sembolik durum, insanın kendilik olanaklarına vasıl olmasının bir patikasıdır. İşte bu düşüş; yaşama tutkusunu besleyen bir alan açma, dünyasallaşma obsiyonunu değerlendirmeye alma ve kendi kesinliğini kavramadır. Ki Şeyh Galib’in “sengsâra düşdü” dediği tam da bu olmalı.

-Son olarak, Hıristiyan eskatolojisinin günaha bulanmış tümel insanlık olgusu da, kader yürürlüğünde en ufak katkımız olmadığını hipotetik olarak sınayan fatalizmde de insan varoluşunu hafife alan bir yaklaşım olduğu belirtilmeli. Âdem’in işlediği varsayılan günahtan ötürü insanoğlunu; şeytani, ebedi cehennemlik bir canlı olarak addetmek affa maruz kalmaya bir hakarettir muhakkak. Ama bir o kadar Adem’in günahının hiçbir bakımdan hissedarı olmadığımızı iddia etmek de bilincin tarihselliğine itimadsızlık olurdu herhalde. Biz, hiç kuşku yok ebedi cehennemlikler değiliz. Ama Âdem’in günahının da hissedarıyız ve bundan kaçmak, insan olmaktan firardır bana kalırsa.

Yoksa böyle mi?

Şimdi Ramazan Korkmaz hocanın bir sözünü anımsadım; belki bu sözle bitirmek en iyisi.

“İnsan kuş değildir ve kendi türünün gerçeğine çelik kancalarla bağlıdır.”***

*A’raf; (7/16) “Öyleyse, dedi, beni azdırmana karşılık, and içerim ki, ben de onlar(ı saptırmak) için senin doğru yolunun üstüne oturacağım."

**A’raf; (23/16) “Kâlâ rabbenâ zalemnâ enfusenâ ve in lem tagfirlenâ ve terhamnâ le nekûnenne minel hâsirîn(hâsirîne).

*** Ramazan Korkmaz, “İkaros’un Yeni Yüzü Cahit Sıtkı Tarancı”

NOT: Yazıyı yazdıktan sonra, Tekvin’in yukarıya alıntılandığım kısmında yer alan bir cümle üzerine yeniden düşündüm. Elmanın yenmesinin ardından ne oldu? Rab; Adem’e “neredesin?”diye seslenir. Adem, ağaçların arkasına saklanarak cevaplar Rabbini: “Buradayım, çıplak olduğum için utandım.” Rab; bu kendini bilmekten hemen sonra neşet eden yepyeni bilince nasıl erileceğini gayet iyi bildiğinden; “Bunu (çıplak olduğunu)sana kim söyledi? Yoksa yasakladığım meyveden mi yedin?”diye sorar. İşte bu soru bana kalırsa en az iyi-kötü ağacının meyvesini yemek kadar mühim. Çünkü, insan; kendini bilmenin hemen ardı sıra ilkin “edeb”I bilmiş, hicabı yaşamışsa, bu iman ile ahlaki bir ilkeye eklemlenmenin belki ilk tanıklığı demek olacaktır. Bir günah vasıtasıyla, itikad alanının dışında bir prensibi duyumsamak, teolojik açıdan en az günahın işlenişi kadar önemli olmalı.

MUMDAN YAPILMA SİNEK: “OD”UNA ODUN

2012-02-23T13:47:00.000-08:00

Das Schicksal mischt die Karten, und wir spielen.

(Yazgı kartları karıştırır, biz de oynarız.)

Schopenhauer

Hani şehirler vardır, birbirinden ayırd edilemeyen yüzlerle dolu; topyekün göğe kaldırılıp, tutuşturulduktan sonra yeniden yeryüzüne salınan şehirler. Küldendirler; yanık kokarlar, gri kokarlar, melankoli kokarlar. En izbe köşelerine dek sokulursun; yine de “sen hiçbir şey görmedin daha” der gibi bakar sana. Gökten yepyeni bir duman geçmesini beklersin. Geçmez. Geçse de eski bir yangına aittir; gövdeni bununla değerlendiremezsin.

Mumdan mı oyulduk biz söylesene. Çamurdan; yahut ilk organik belirti olan “âlak”tan yaratılmadık mı yoksa? Gök ve yer yaratıldığında “parafin” var mıydı peki? Hangi acımasız Gepetto usta mumdan oydu beni? Cehennemim! Bu musun sen? Eğer öyleyse, çağırıyorum işte. “Ey İbrahim’in od’una odun taşıyanlar! Getirin, şimdi tam sırası. Ey köleler, sırma kaftanlı efendiler, alnının ortasında çıban olan kadınlar, haramiler, tapınak bekçileri, yaşlı pîr-i faniler! Ey hamileler, topallar, yatalaklar, gül yüzlü yosmalar; tarihin tüm Esmeralda ve Quasimodoları! Getirin odunlarınızı cehennemime. Bütün eğri, çürük odunlar, ya da üzerinde et doğradığınız kütükler hepsi kabülüm! Besleyin ateşimi. Benim ateşimi, yeşillikler içinde bir vaha çevrelemeyecek; biliyorum. Benim firavunum kaburgamın altında; mancınığım işte şu kaval kemiğim. Tanrı sivrisineklerini yollamayacak bana yardım için. Bozguna uğrayamayacak kadar güçlü bir ordu konaklamış zihnimin puthanesinde. Bu bakımdan, bütün atomlarıma birer dinamit yerleşsin isterim. Gövdem: zavallı Nagazaki!

Oysa ben sana “Hiroşima Sevgilim” filminden hiç bahsetmedim. Hiroşima’m sendin: mesafenin öteki adıydı Hiroşima. Orada “Yeni Hiroşima Oteli” yazıyordu bir ışıklı tabelada; sanki eski Hiroşima varmış gibi!

Yine filmin birinde, adam anlatıyordu: “Müebbede çarptırılmış bir mahkum, günlerini, hücresinde dolanıp arada üzerine konan sinekle geçiriyordu. Hayatla bağıydı bu sinek. Derken günün birinde sinek yok oldu ortadan. Adam çılgına döndü; sinek gelmedi. "Düşündüm: ben birinin “sinek”i olabildim mi? Olabilmiş miydim? Zaman, masada ardı ardına boşalan şişelerse, ey cehennemim; ben Geothe gibi yüce gönüllüyüm mü sanıyorsun. “Işık, biraz daha ışık!” yerine ancak şöyle seslenebilirim: “Ateş; biraz daha ateş!” Ben senin mumdan yapılma sineğin değil miyim?

HERKESİN PERU’SU KENDİNE

2012-02-23T03:21:00.000-08:00

Neler gelecek? Gelecek ne getirecek? Bilmiyorum, hiç bir tahminim de yok. Bir örümcek sabit bir noktadan nedenlerden dolayı sonuçlara doğru düşerken önünde hep boş bir mekan vardır ve hiç bir yere tutnamaz, her ne kadar çırpınsa bile. Ben de kendimi öyle hissediyorum; önümde hep boş mekan; ileri doğru sonuçlara doğru yol almamı sağlayan arkamda kalmış nedenler var. Bu hayat korkunç, dayanılacak gibi değil.

S.Kierkegaard

Gözümüzü yumup, plastik küre üzerinde bir ülkenin üzerine parmağımızı koyardık küçükken. Bu en sevdiğim oyunlardandı. Fırdolayı döndürür, yeniden basardım parmağımı; pek çok kez aynı ülkenin üzerine denk gelirdi elim her nasılsa. Neredeyse her sefer! Dünyayı iyi tanıyamayışımı buna bağlarım biraz da. Durup durup, aynı noktaya dönmek; aynı noktada donmak. Yazgı? Kimbilir! Müstehzi bir remiz? Belki.

Bir defasında öğretmenimiz gezegenlerden bahsediyordu. Onların akıl almaz büyüklüklerinden. “Dünya’yı tutabilir misiniz?” diye sormuştu, nasıl unutabilirim bu soruyu. Ders aralarında topaç gibi döndürdüğümüz dünya modeli üzerinde sayısız parmak izi bırakan birkaç çocuk, deli gibi koşmuştu uzun bacaklı bir sehpa üzerinde duran küreye doğru. Sımsıkı tutmuşlardı onu; ve “ilahi çocuklar” demişti öğretmenimiz. Bana bakmıştı; oturduğum yerden kıpırdamamış olmama şaşkınmış gibi. “Ben tutabilirim” demiştim, küstahça görünen bir saflıkla. “Gezegenimizin büyüklüğünü anlatmak için sordum bu soruyu çocuklar; biz tutamayız elbette Dünya’yı” diye sürdürmüştü sözlerini birden gözüme “zalim” gelen güzel kadın. Kendimi o anda yerde buldum; “Ben tutabilirim” dedim bu kez hafif kısık bir sesle. Hemen ardından da ellerimle zemini ilk defa ben yakalamışım gibi sımsıkı tuttum. “Bakın, tutuyorum işte!” Ne anlayışlıydı öğretmenim; yeniden zalimlik tozlarından silkelendiği gibi yanıma geldi. Elini omzuma koydu ve dedi ki; “Tutabilirmişsin. Bir ucundan da olsa tutabilirmişsin. Bu şekilde de düşünebiliriz, neden olmasın!” O hep parmağımın denk geldiği ülke neresiydi biliyor musunuz? Peru. Hala gözü yumuk her denemede parmağımla bulabildiğim. Hiç gitmediğim Peru.

HİÇ’İN BEKASI

2012-02-23T02:17:00.000-08:00

Aklımda, kendisinden başka bir müziği imkansız kılan tek adam Schubert değilse de; şimdi "O"

Şu “hep” de ne tuhaf bir zaman terimi; yaman, yalan ve muvakkat. Çok paradoksal farkındayım. “hep” ve geçicilik, yani “muvakkat” nasıl heybenin aynı gözüne sığdırılabilir? Şöyle: “hiç” in bekası ve yayılganlığı sayesinde. Nihai vargı girişimi: “hep; hiç yoktur!” Nereden okursak oradan bizi aldatan bir önerme daha işte. Hiç’in daimi olanaksızlığı yahut hep’in mütemadi hiçliği.

“İST”İFADE

2012-02-21T06:13:00.000-08:00

Paul'ün Peter hakkında söyledikleri, Peter'den çok Paul'ü tanımamızı sağlar.

Spinoza

Herhangi bir fikre, kitaba yahut; saçma bile olsa bir mantık biçimine derin bir imanla bağlananlara hep hayranlık duymuşumdur. İnsanın kendisini şu ya da bu kelimenin köküne bitişmiş “…ist”lerle tarif edişinde kısmi acziyet görmek de mümkün elbet. Fakat yine de, bu tutkulu tekcil bağlanışta gıpta edilesi bir yan buluyorum. Komünist, faşist, terorist, ateist, ekolojist, her neyse işte. Hitler’in kıyıcı anti hümanizmine yeter derecede uzaksam da; onun ihtirasındaki sınır tanımazlığa hayran olduğumu söyleyebilirim birazdan. Bundan utanmalı mıyım? Belki! Fakat Gandi ve Buda’nın o oturmuş, dingin ifadelerinden hafiften tiksindiğimi nasıl inkâr edebilirim?

Sözgelimi Lautreamont’un karanlık kahramanı Maldoror’un kösnü dolu ifadesi bana göre bir köpekbalığı ağzı gibi açılmış vicdana daha fazla davetliyor. Ya da markilerin en “zalim”i Sade’ın beden üzerinden geliştirdiği sınır-ötesi operasyonel ve şedid ilke, merhamete atıf bakımından yeteri kadar kuvvetli sayılamaz mı?

Sokaklarda gülen insan yüzleriyle karşılaşır Maldoror; kendi ağzını gözlemler uzun uzun. O tebessümün kulaklara doğru yayvanlaştırdığı rahat ağızlara en ufak bir benzerlik bulamayınca; bir bıçakla dudaklarının iki yanından yanaklarına doğru ince kesikler açtığını söyler. Yine de benzetemez ifadesini gülümser yüzlere. Kendi eliyle kendine yeni bir ağız imal etmek! Yazgıya yara almadan dokunabilir misiniz? Bu ağız; tanrıya yakarabilmek için uyarlanmış kelamı arayan bir ağız olmalı. İnkara yaklaştıkça, ikrara tâbi olmak belki. Yakarmıştı sefih Maldoror da; “Ey kainat ve onu yaratan Tanrım!” demişti. “Tanrım; yakarıyorum sana, bana iyi bir insan göster! Daha azı için bile ölebilirim!” Sığdıramıyordu Maldoror; “öznellik ve Tanrı; bir beyin için çok fazla”ydı ona göre. O değil miydi “yaşamı bir yara gibi”karşılayan ve yine o değil miydi “intiharın, yarayı iyileştirmesini” yasaklayan. Öfke idiyse de bu, doğruca erdem’i işaret eden kusursuz bir kara tabelaydı da aynı zamanda. “Şimdi ellerimizi birleştirip, içimizden mutluluk taştığını düşünelim”li turuncu bir aldanışı koyu ve zifiri bir “akış” siler-süpürür ancak.

“Adanmışlık” başlangıçta kendini gösterdiği gibi opsiyonel mi dersiniz? Misal Geothe’nin Werther’ini melodramik bir dudak sarkıtışıyla okurken; onun tecrübelerine sırt çevirmesem de, kitapla birlikte Werther’in acılarının üstünü kapatabiliyorum. Buna rağmen Mefisto’nun elinde oyuncak olmuş Faust yazgısı her bakımdan mufassal bir kederi tanıtlıyor. Bu kederden; bu mesnetsiz sancılar umumhanesinden tanımıyorum yalnız onu. Ben Faust’u kusursuz güzelliğin henüz bedenlenmemiş formuna tapışından tanıyorum. Yoldan çıktığımda, yoluma çıkışından bir de. İki kişi defalarca yürüyünce hafif sivri tepeler bile “yol”olur. Yolcusu olan her çamur “yol”olur. Ezdiğimiz karıncalardan, çomak soktuğumuz kovanlardan biliyorum.

Koynumda sakladığım deliksiz bir uykuyla dönebileyim istiyorum gece yarılarından. Kevgire dönmüş rüyalar gözeneklerinden geçiremesinler beni, ele avuca geleyim yani. Sırra tam olarak nereden “kadem” basılır mesela? Biliyorum Kierkegaard haklı, “Dua etmek Rabbi değiştirmez, ama dua edeni değiştirir.” Tüm kalbimle teslim olmak ve hafif iri burnumu kenefte törpülemek. Aşkta başarabildim bir tek. Adanabildim. Alçaldıkça aşağıdakiler gözümüzde büyür ya; uçtuğumda benden büyüğü yoktu! Herşey cebimden düşmüş bir gurur kırıntısı kadar ufacıkken, ne kadar da derinden sevebiliyordum. Başka bir fikre bağlanmanın tüm güçlüğüne rağmen; Spinoza’ya “ist”ine kadar yaklaştığım çok oldu. Bu biraz “arzu”ilmihalindense; biraz da “özgürlük” kurumlanışlarımı ergin bir sivilce halinde söndürmesinden.

Işık bir ilüzyondur; karanlığı kabullen.

YA ZARSAM?

2012-02-20T06:46:00.002-08:00

Kırk şair birden olsam

Anlatamam bir hevesi.

H.Ergülen

Bir satır oluyor daima yazıda; silinmek isteyen. Siliyorum. Sonra bir yenisi daha. Derken direnmeyi öğreniyorum, fütursuzca; şehvetle sahiplenmeyi o satırı. Bütün metni karman-çorman ediyor. Olsun diyorum; temizliyorum üzerini karaladıklarımın. Hatta karalamadığım ne varsa, hangi rasyonel, hangi edepli, hangi olasılıklı makul anlam içeren satır varsa onları defediyorum bu defa. Silinmek isteyen satırla başlıyor : Madem “konuşmak, her şeyden önce görünür olanı görünmez kılma”*ya yarıyor; o halde kirli bir perde için karalanmışlıklar daha münasip. Bu satır ki kurumlanan metnin Karanlık Thomas’sıdır şimdi.

Uzaksın; uzağız. Soğuk, doygun, tiksinmiş ve semiz. Uzağız. Temassızlık. Vur-kaç sentaksında dizilimi netameli iki ağır söz’üz. Yine de anlamdan kopuk bir fonetiğin hükmü sürüyor etimin hafızasında. Evet; benim etimin bir hafızası var. Süblimasyon sihirbazı bir beden. Sözgelimi tüm bu örgensel ve filolojik uzaklığa rağmen, seni temsilen kanıma girmiş ve periyodlar cetvelinde yer almayan elementler var. Bunu değiştirmek kolay değil. Ben davet etmiştim kanıma bu “sen”i. Girdin. Paralel bir varoluşuz artık. Bir kitaba fazla eğildiğinde sen, boynum ağrıyor. Ağzını bıçak açmadığında, suya sallayıp kelimeleri içesim geliyor. Karnım saplanmış acının retinası sanki, midem sancıyor, kelime fesadına uğruyorum. Bu defa benim ağzımı kırık tenekeler bile açmıyor. Hep yek'im.

*M.Blanchot

SİSTEMATİK TAK-TİK-TAK-TİK...

2012-02-19T03:22:00.004-08:00

Ölçünün iyilik-kötülük değil de, kurnazlık-budalalık olduğu siyasal hayatta en aşağılık oyunlara bile izin verilmesinin nedeni şu olmalı: siyasal kurumlar ölmedikleri için, herhangi bir Tanrı karşısında da sorumlu değildirler. Bireysel ahlakın tek nedeni ise bir gün öleceğimizi bilmemiz ve ondan sonra ne olacağını bilmememizdir.

C.PAVESE “Yaşama Uğraşı”

Nasıl da yorgunum. Çabalamak, devinmek ne ki! Daha ziyade çabanın beyhudeliğini bilmekle bile sonlanmayan gayretkeşlikten yorulmuşluk. Masallarla, mesellerle büyümek. Şu gövdeye bakınca, “hala büyümedim” demekten insan hicap duymalı. Ben de duyardım. O nedenle bu biçim “büyüdüm”. Başımızın üstünden ince pandüller halinde salınan masallar; ayaklarımızın hizasında deneyler. Masallar yüce; gönülleri yerde. Deneyler alçakta; dik başlı. Biri gerçeklenme hevesine kapılmazken, diğeri yanlışlanabilirliğinden ödünç alınmış “pozitif” bir doğrulanma peşinde. Başımızı kaldırınca masallara değmemiz bundan; eğilirler çünkü. Yürürlükte deneylere çarpmamız bundan; doğrulurlar zira. Priori, tecrübi, metodolojik bir hapşurmaya maruz kalırız. “çok yaşa” demeye öğretilmişizdir; deriz. Gökten üç elma düşünce biri Newton’un başına “kanun namına” kayda geçer de, kerevet ne menem bir şeydir bilmeden çıkarız üzerine.

Üniversite yıllarında sosyal psikoloji dersleri de almıştım. İlk o vakitler duydum Muzaffer Şerif adını. Türkiye’de sosyal psikolojinin bir disiplin olarak kurulmasında büyük payı var Şerif’in. Dahası Harvard’dan aldığı derece bir yana yaptığı deneyler ile Gestalt psikolojisinde sağlam da bir yer edinmiş, dünya çapında bir bilimadamı. Bana çok enteresan gelen bir deneyini* özetle aktarmak istiyorum; bunun nedenini sona bırakacağım.

19 haziran 1954’de, ortalama 11-12 yaşlarında birbirinden farklı iki öğrenci grubu Amerika’nın Oklahama City yakınlarındaki Robbers Cave milli parkına yaz kampı için götürülürler. Bu çocuklar, o ana değin hiçbir davranış bozukluğu göstermeyen, okul hayatlarında akademik başarıları yüksek, sıhhatli orta sınıf beyaz çocuklardır. Tatile gittiklerini düşünen bu çocuklar için üç haftalık bir zaman planlaması yapılmıştır. Fakat gerçekte tüm bu çocuklar, Muzaffer Sherif ‘in grup-içi çatışmaları hakkındaki deneyine konu olacaklardır.Kampa henüz varmadan bu çocuklara, yaşam alanlarını başka bir grupla paylaşacakları bilgisi verilmiştir yalnız.

Muzaffer Şerif Başoğlu (1906-1988)

Kampa varıldığında, ilk hafta kendileri için tasarlanmış “tatlı” aktivitelerle, uyum içinde geçer. Sistematik olarak ufak çatışma zeminleri hazırlanadursun; çocuklar iki farklı grup olmanın bilinciyle kendilerine “Eagles” ve “Rattlers” adlarını verirler, birer de lider belirlerler. Hatta kendi bayraklarını bile hazırlamışlardır çok geçmeden. Böylelikle tüm bu davranışsal bakımdan“sorunsuz” iyi aile çocukları giderek kendileri için tezgahlanan çatışkı alanlarına girdikçe bir canavara dönüşmeye başlar. Bu metamorfozu tetikleyen en önemli adım; gruplardan birinin bizzat diğerinin varlığına tahammül edemeyişidir.Yapılan turnuvalarda, birbirlerinin takımlarına küfrederler, saldırırlar. Nihayetinde gruplardan biri turnuvayı kazandığında da iş bitmez. Bu defa hediye ve madalyaların bulunduğu tarafa saldırılır ve bir güzel yağma edilir. “Onlar bizim havuzumuza neden girdi?” ya da “Niçin bizim sahamızda top oynuyorlar” şeklinde türlü nedenlerle birbirlerine girdiklerinde ortalık savaş alanına döner. Bu arada kamp görevlisi kılığındaki Muzaffer Şerif ve ekibi, çocukların tüm davranış değişikliklerini inceden gözlemlemektedirler. Deney üçüncü ve son haftada yine planlı “sulh” malzemelerinin hazırlanmasına ayrılmıştı demekle yetineceğim. Çünkü bu yazının izleğine konu olan deneyin buraya kadarki bölümüydü. Bu anlamda “barış görüşmeleri”nin bir önemi yok.

Bir müddettir yine mesellere gark olmuştum. Derken haberdar olmama hakkımı doğru kullanamamaktan ötürü, hani belki de iki ayrı yöne bakan iki kulak sahibi oluşumuzun sakıncasına binaen epeydir örülmekte olan politik çorabın, hayli uzadığını gördüm akşam bültenlerinde. Yeni Dünya Düzeni, Büyük Ortadoğu Projesi; son yılların en gözde sistematik taktik deneylerine konulmuş adlar.Bir miktar “eritilmiş altın buzağı” sermayesi ve “kara”çocukların da dahil olduğu yeni “iyi aile çocukları” bu kez otobüsler yerine zırhlı gemilere doldurulup, okyanusu aşıyorlar. Akıllıca çatışkı prelüdleri kalıplara dökülüyor ve tüm dünyanın gözü kamaşıyor bu “şaheser” karşısında. Diğer grup zaten çok evvelden hazırlanmış, donatılmıştır kahverengi, turuncu yahut leylak rengi devrimsel desenler dizayn eden işbirlikçi “artist”lerle. Şimdi yeni “milli park” İran mı acaba diye sormaktan kendimi alamıyorum. Şu bizim “iyi çocuklar” bu yaz oraya mı kamp kuracaklar? Arap baharı kadar sentetik çiçekler açacak mı orada da? Meşhed; adına yeni katkılar sağlayan kana bulaşınca misal, sonunda barış görüşmeleri başlayacak mı? Şiraz’da iyi çocuklar hangi şişelerde şarap olma hayali kuracaklar? Kim kimin havuzunu siyanür doldurmaya gidiyor? Kim çelmeler tarihine metal bacaklarla koşuyor? Peki ya İran, ziyarete direnirse? “Bir bahar akşamı rastlatmazsa kendisine?”

Şu aslanlı meseli bilirsiniz. Attar’dan yahut Mevlana’dan önce kimbilir belki La Fountaine’den okunmuş olması ne acıdır; lakin bazan tam da böyledir. Hani ormanlar şahı aslan, tilki ve kurt beraber günlük nevaleleri için ava çıkarlar. Bir yaban öküzü, bir dağ keçisi ve bir semiz tavşanla dönülür avdan. Sıra gelir ganimeti üleşmeye; Aslan bu görevi kurda verir ve adaletlice paylaştırmasını ister. Kurt da kendince pay eder: iriliğine göre en büyük av aslana, en küçüğü ise tilkiye verilmeli, ortanca olan keçi de benim hakkım der. Aslan buna öyle öfkelenir ki sormayın gitsin! Bu bir küstahlıktır aslana bakılırsa. Nasıl cüret eder diyerek bir pençede yere serer kurdu. Bu kez tilkiye talimat vermiştir aslan; “haydi bakalım, pay et ganimeti” der. Tilkinin paylaşım planı şudur: “yaban öküzü sabah kahvaltınız için size düşer. Keçi ise ancak öğlen yemeğinde afiyetle yemeniz içindir. Tavşana gelince; o da efendimizin akşam yemeğine münasiptir”Bu “adil” paylaşım aslanın yüzünü güldürmeye yeter; “nereden öğrendin böyle güzel pay etmeyi?” diye sorduğunda; tilkinin verdiği cevap manidar: kenarda kanlar içinde yatmakta olan kurdu işaret ederek der ki; “işte şuradan!”artık tilkinin de pay almasına bir mani kalmamıştır. Bu meselde tilkinin biat edişi teolojik mana temelinde övülmektedir. Ama ne yalan söyleyeyim; bu “biat” ve adaletsizliğe gösterilen açık rızanın zımnî adalet olarak sunulması bana hep ters geldi. Bu mudur yani adalet? Adil olan kurt iken, hep haddini bilmez yerine konulması dokunmuştur bana.

Bu mesel ve Muzaffer Şerif deneyini birlikte düşünüyorum. İran acaba “aslan payına” uygun bir üleşmenin tilkisi mi olurdu; yoksa Nizamü'l-mülk gibi siyasi “deha”ları yüzyıllar önce yetiştirmiş bu topraklar “kurt kanunu”na yeni bir etik içerik kazandırmayı başarır mıydı? Ölmek pahasına “Gülistan” ve “Bostan” canavarlaşmış “kamp” çocuklarının yazlık postallarından korunabilecek mi? Ne de olsa İran köksüz bir üzüm salkımı sayılmaz; diğerleri henüz koruk bile değilken biliyoruz ki İran medeniyeti çoktan “şarap” olmuştu.

İran Mitolojik Kahramanı Rüstem ve Ejderha

Not: Dünya literatürüne geçtiği haliyle Muzaffer Sherif; çok incelenmeye değer bir biyografi. Sosyal psikoloji alanında pek çok saptamayı ilk yapan, saygın bir bilim insanı. “Ötekileştirme” “grup normu” “çatışmalı grup dinamikleri” ve “otokinetik etki” konusunda terimler dizgesi de yaratmış, eserler yazmış bir şahsiyet. 1906 doğumlu bu değerli bilim insanının çalışmalarını hafife alıyor değilim. Ancak benim canımı sıkan; bilimi hizmetkarı olarak kullanan karanlık dünyanın pis kokulu labirentleri. Bu bakımdan; kendisi de 1950’li yıllarda çeşitli politik “Ali-cengiz” oyunlarıyla başa çıkamadığı için yurduna büsbütün dönememiş Muzaffer Şerif’i -bazı eleştirileri saklı tutmak kaydıyla -ancak saygıyla anabilirim.

*Robbers Cave Deneyi olarak anılmaktadır.

AŞKIN KANUNSUZLUK BEYANNAMESİ

2012-02-17T12:19:00.000-08:00

"Uzanıp kalalım aşkım; ölümün hizasındayız."

Edmond Jabes

Aşkın Kanununu Yazsam Yeniden

Aşık, kanunu çiğnemekle başlar işe; çoğu zaman bu yeni kanunlaştırma girişimi gibi gözükür. Oysa aşkın doğası olsa olsa kanunsuzluktur.

Aşk Kağıda Yazılmıyor...

Bir türkünün dilinden Mihriban’ına yönelmiş “Aşk kağıda yazılmıyor” önermesi doğru değil. Bilakis aşk; daima “okunabilme” zeminlerine muhtaç. Midas’ın kulaklarını eşek kulağına çeviren sır gibidir aşk; muhakkak bir kuyuya fısıldanmak ister. Aşk; ağaçtan yapılma kağıt aramaz ille de. Dili kağıda çevirmek, sözü kaleme çevirmek ona göredir. Alnımız da mesela, tanrının aşkı yazdığı bir kağıt olabilir.

Ballar Balını Buldum; Kovanım Yağma Olsun

Aşk; “dış”ın aradığı “iç”tir. Âlem, küpten taşmış bal selinin istilasındayken, kovan gereksinmez.Aşk; görülmemiş hesapların hesapsızlığa evrilme tezgahı.

Tercuman-ı Ahvâl

Kalbin Saygısız Misafiri aşk* ki çağrılmayı beklemez. Maddenin üç haline eklenmiş yeni bir hâldir belki; aynı anda yağar buharlaşırken ve katı olabilir hunharca. Bu nedenle aşk bir dengesizlik işi; çünkü onun derdi denge iledir. Ağzı yerken, yüzü utanandır aşk. Hatta çelişmezlikle çelişmedir bir bakıma.

Bin Cefalar Etsen Almam Üstüme

Aşk; ders çıkarılmayan bir afettir. İstila edilme arzusu.Gönüllü bir yanma seferi. Bu; gülü için dikeni sevmek değil de, bizzat dikeni de sevmek anlamına gelir. Mum söndüğünde belki kurtulur pervâne, ölmez. Fakat bu durumda pervâne; pervâne olmaz. Bilirsiniz, gece kelebeğidir o. Pervâne için cılız bir mum ışığı, Güneş demektir.

Aşık’a Bağdat Sorulmaz

Gözü kördür derler aşkın. Başka bir açıdan da aşkın kendisi gözdür.

Ahh Mine’l Aşk

Aşıktan hümanizm beklenemez. O; yaşamakta olan tüm insanlığı bir genelleme kalburunda sallayarak alaşağı ederken, kalburun üstünde yalnız maşuktur kalan. Bunda şaşılacak bir şey de yok aslında. Çünkü maşuk; kanlı-canlı bir “insan” olmasının ötesinde, insana dair tüm durumların göbeğinden geçtiği imgesel bir merkez olmuştur. Filozof taşı yahut; ona temas eden her nesne değerlenir. “O” bir prizmadır artık, kainat ışığa bulanmışsa; sebep sevgilidir.

Sınır-ötesi

Aşkta “pek çok” bile “az”dır diyordu Beaumarchais. Öyledir.

Güzelliğin On Para Etmez; Şu bendeki Aşk Olmasa

Bir mercek ilmidir aşk; bakışı değiştiren. Nesnelere açısal eklentiler ilave eden ya da eksilten. Aşkın diyalektiğine konu olan kaygan rol değişikliklerine sık rastlanır. Aşık; kendinden silkelendikçe köleleşirse de, bu alçalışta genel manzarayı değiştiren öyle malzemeler vardır ki, maşuk bir müddet sonra kölenin kölesi olur. Omuzlarında taşıdığı iki göz ve iki kulaklı yuvarlağın kendisine değil, aşık’a ait bir “baş”olduğunu anlayan bir maşuk; beş duyusuna ek olarak yeni bir duyu daha edinir. Maşuk; aşık’ı da içeren yeni duyu alanıyla tekrardan efendileşir. Fakat bundan evvel onun da kendinden silkelenmediği vaki değildir.

Fonetik Sürpriz

Aşk-ınlık ve t-aşk-ınlık.

Aydınlatmak mı, Aydınlanmak mı?

Eşitlik de bir safsatadan ibaret sayılabilir mevzu aşk ise. Sadece eşitsizliğin zayıf halkası karşısındakini yücelttikçe güçlendiğinden olmalı, maşuk; aşığın kendini teyid ettiği bir itimad perspektifi halinde genleşir. Güçlü olan ışıdıkça, öteki ziyaya boğulur. Tam da kendini ışıyan aşıkta izlerken maşuk; Nietzsche ne kadar haklıdır. “Ey ulu yıldız! Kendisine ışık saçtıkların olmasaydı, saadetin nerede kalırdı?”

Bir Kulunu Çok Sevdim, O beni Hiç Sevmiyor

Karşılıksız aşk; üstüne bunca şarkı bestelenmiş olmasına rağmen “sessiz gürültü” kadar totolojik. Aşk kılığındaki kalpazan duygulanımların pek çoğunu kazıyınca şu tarz foyalar ile karşılaşılır: Hırs, sahiplenme iştiyakı, gıpta yahut hayranlık, sistematik başarı güdüsü. Aşk kavramsal kipi bakımından zorunlu bir karşılıklılık içerir. Onu, vasati bir obsesyondan ayıran da budur zaten. Ancak birbirine yönelmiş iki taraflı obsesyonlara da pekala “aşk” denebilir. Çünkü aşk; “normal” olanı dıştalayan ateşli bir normal-dışılıktır.

*C.Şehabettin

KAN-DİL VE LENGERENDAZ

2012-02-15T05:56:00.002-08:00

…madığımda şöyle dedim: El, bizatihi bir eldivendir artık. İçi boş, iğreti, yıkanabilen tüm kabahatlerden ve teğetler sosyolojisinden öte varlık göstermeyen. Böyle dedim işte. Gerekirse işi Berger’e bulaşmaya kadar vardırabilirim şimdi. Üzerimize çullanan tüm giysileri, kripto-zede birer “protez” olarak gördüğümü itiraf edebilirim. Saten geceliklersiz gerçeklenemeyen dişilik ve koyu renk ceketlersiz erk’i teyid edilemeyen erilliğin pespayeliği ve “ah zavallı”lığı. Tanrıya rağmen öznelleşme arzusundaki mutlak mağlubiyetten nasıl kaçabiliriz. Çıplaklık: Protezlerin kısmî terk edilişi ve sıradanlığa rücû. Ben Berger’in yalancısıyım; öyle diyordu.

Demirledik. Çakıldık olduğumuz yere. “Olduğumuz yermiş!” Sanki koordinat verircesine kendi totolojisine çöreklenen anlamsız bilgi. Sen demirlemiş bir gemi; hani Salâh Birsel’in şu “lengerendaz”ı olduktan sonra, ha bir okyanus ortasındasın, ha bir erguvanlı yamaç manzaralı kıyıda; ne fark eder? Hareketsizsin işte. Durağan. İşlek değil, metal yorgunluğu. “Kıyıda olsam, devinirim; yüzerek çıkarım erguvanlı yamaçlara” mı diyorsun? Ne budalaca! Sen gemideki fare değilsin; geminin kendisisin!

Lengerendazın sintinesinden kan boşaldı. Oraya Kızıldeniz dediler. Orada şiir yazılamazdı. Orada çok uzak ve apak denizlerden şiir sesleri avazı çıktığı kadar bağırır ve canavarlaşırlardı. Bunlara da Siren dediler. Lengerendaz, seçip içlerinden birini bastı kalayı: “Cemal abi” diye başladı söze, “Cemal abi, ne çok aşk şiiri yazmışsın. Aşk ve arzu şiiri. Öyle kaçırmışsın ki ipin ucunu, bu iki varoluş durağını tek bir kavşağa döndürmüşsün. Aşk ve arzu arasına konan şu ‘ve’var ya Cemal abi; sen o iki harfi ters çevirip her ikisini de içine koyduğun bir ‘ev’ inşa etmişsin. Ölünün arkasından kötü konuşulmaz ama Cemal abi; keşke yalnızca bunun için nefret etseydim senden. Artık hiçbir şeyinden hazzetmiyorum. Bütün şiirleri yazıp gitme bencilliğinden, sigarayı denize atıp yine de söndürmeyişinden nefret ediyorum. Madem attın Cemal abi; söndürecektin o sigarayı. Bugün eski bir iptilaya direnemeyip başladıysam sigaraya, mesuliyet senindir.”

Sonsuzluk gibi korkunçtum ve merhamete muhtaç. Pis bir liken kadar kıymetim yoktu okyanusun nezdinde. Kendine bir mekan aramak; palyatif bir mekan oluşa dönüşmüştü. Simbiyotik tiksinç ilişkilerin seviyesizlik mekanı. Kan-dilin kokusunu alan piranalar sudan sebeplerle doluşacaklardı birazdan iskeleye. Alarga’dan paylanmak için viyaklayacaklardı. Ama ölmeyecektim. Kalakalacaktım. Suyun kaldırma kuvvetine abanıp, kıpırtısız bir sıkıntı olmak belki. Hepsi o kadar. Gözden düşmüş silik bir tasarım, bir ölü katılığı ama ölüm değil. Huzursuzluk ile saadeti birleştiren tuhaf bir külfet:

“Ölümle mi atıyorum imzamı ? Hayır, ölümle bile değil. Benim gibi yaşayan bir insan ölmez: Biter, solar, bitkisel hayata girer. Bulunduğunuz yer varlığını sizsiz sürdürür, geçtiğiniz sokak görünmez olduğunuz halde yaşar, içinde yaşadığınız ev, siz olmayan sizi barındırır. Hepsi budur ve biz buna hiçlik deriz, ama bu hiçlik tragedyasını bile oynayamaz, alkışlayamayız, çünkü gerçekten hiç olduğuna bile emin olamayız; biz ki hem hayatın, hem de gerçeğin içinde biten otlarız, biz ki camların hem içine hem dışına biriken tozlarız, biz ki Yazgı’nın torunları, Tanrı’nın evlatlarıyız, Tanrı sonsuz Gece’yle evlidir ve o da hepimizi doğurmuş olan Kaos’un duludur.”*

*Fernando Pessoa; “Huzursuzluğun Kitabı”ndan.

“THE ARTIST”İK SÜKÛT

2012-02-13T16:19:00.001-08:00

Şimdilerde işin “zenaat”kısmının öğrenilebilir oluşu nedeniyle nispeten daha “iyi” resimler çizebiliyorum. Picasso tablolarına bakıp; “ne var canım, bunlardan ben de yaparım”cılar kadar olmasa da, tavşan resmi çizdiğimde misal, artık onu kimse soba bacası zannetmiyor. Oysa kabiliyet bakımından çocukluğumdan beri son derece bahtsızım bu hususta. İlköğretim yıllarında, resim derslerinde çizdiğim bütün canlı ve cansız nesnelerin üzerine, onların adını yazardım: Kedi, ağaç, koltuk gibi. Giderek bir durumun resmini çizmemiz istendiği için; benim çizimdeki her nesne üzerine isim yazmam kifayet etmemeye başladığından olmalı, yeni bir yöntem geliştirdim: Artık resimlerimin üst boşluğuna şöyle notlar düşüyordum; “soba başında mısır patlatan çocukların hikayesi”, “bize misafir gelmesinin hikayesi” ya da “bahçedeki kedi, köpek ve otlayan kuzumun hikayesi” gibi. Öğretmen dediğin de melek değil ya sonunda; nazik uyarılarına aldırmayıp “……nın hikayesi” terânelerini sürdürdüğüm için bir gün enikonu haşladı beni. Sabrı taşmıştı kırmızı ojeli öğretmenimin. Dedi ki; “yavrum neden çizimlerinin üstüne böyle yazılar yazıyorsun; resim dediğin yazıyla değil, çizerek anlatma sanatıdır. Daha kaç kez söylemeliyim!” Onu anlıyordum anlamasına da; hiçbir çizimim, betimlemek istediğim şeye yahut duruma benzemiyordu. Eğer şu biçimsiz çizimin tam üstüne “kedi” diye yazmazsam, ben hariç kimse onun bir “kedi” olduğunu bilemeyecekti. Bu ve buna benzer şeyler söyledim öğretmenime; çok güldüğünü anımsıyorum, kısmen yumuşadığını da. Çünkü sahiden de kedilerim kediye; koltuklarım sıradan bir sandalyeye bile benzemiyordu; ne desindi! Çocukça ettiğim o cümleleri artık iyice büyüyüp “bu anlatılan senin hikayendir”* cümlesiyle Kapital’in girişinde karşılaştığımda mantıksızca anımsayıp gülmüştüm. Halbuki çok ciddi bir bağlama binaen edilmiş bir cümleydi. Yıllar yılı bu cümleyi Marks’a ait zannettim. Çok sonraları öğrendim ki, bu cümle esasen Horatius’un “satirler” kitabından mülhemmiş: “Quid rides? Mutato nomine, de te fabula narratur." Yani, “Ne gülüyorsun? Bu anlatılan senin hikayendir!”**

Bu anıyı şunun için anlattım; hayata dair durumları anlatmanın yolları ne kadar da çeşitli. Görüntüyle, yazıyla, sesle; her biri farklı yordamlar gerektiriyor. Sessiz filmleri öyle çok severim ki; onlarda bulduğum çocuksu yarım-yamalaklık ve içtenlik düşündürttü bana kendi noksanlı çizimlerimi. Tıpkı ustalıktan uzak çocuk resimleri gibidirler sessiz filmler. Onlardaki şu abartılı makyaj ve mimik ihtiyacı; kutucuklar içine yazılmış kısa diyalogların ses’e ikame edilmesinin naif acemiliği, tastamam çocuk bilgeliğinin yetişkinler dünyasınca yeterince değerlendirilemeyişi gibi sade bir tinsellik taşımıyor mu? Bir yandan eksik; öte yandan tamlanmaya dönük en ebedi ümit ve teşebbüs.

Michel Hazanavicius

Geçtiğimiz yıl yapımları arasında, kendisinden en çok söz ettiren film kuşkusuz The Artist. İlk kez bu filmle tamamen rastlantı eseri karşılaştığımda ise, hakkında hiçbir fikrim yoktu. Bambaşka bir filmi ararken, yaklaşık üç-dört ay önce İrlandalı bir sinefil blogunda afişini görüp; sırf afişinden ötürü çok merak etmiştim. Ulaşmaya çalıştımsa da bir türlü başaramadım. Nihayet geçen ay buldum ve yakınlarda izleyebildim. Heyecanla filmi gördükten hemen sonra malum “mufassal” yazılarımdan birini yazdım hakkında. Fakat filmimiz bilmem kaç dalda Oscar’a aday olunca, Cannes’da “en iyi erkek oyuncu” ödülünü de kapınca; hakkında neredeyse hergün yazılıp-çizilir oldu. Dolayısıyla benim uzun metrajlı yazım kendiliğinden hükümsüzleşti denebilir. Şimdi yalnızca filmin benim üzerimde bıraktığı etkiden söz etmek istiyorum. Bir de belki beylik künye bilgilerinden.

Fransız yapımı filmin yönetmeni, Michel Hazanavicius. George Valentin rolüyle ilk defa izlememe rağmen hayran olduğum Jean Dujardin muhteşem bir oyun sergiliyor hakikaten. Yeni palazlanmakta olan aktrist Peppy Miller'ı ise Bérénice Bejo canlandırmış. 1920’lerin Hollywood’una diyalogsuz, siyah-beyaz ve sükût dolu bir yolculuk. Sessiz filmlerin sükse yaptığı yılların, “ses”le bitiştiği sırat. Teknik açıdan neredeyse kusursuz bir film; üstelik saniyede yirmi iki kare olarak çekilmiş. Müzikler ve görüntü yönetmenliği, orijinal siyah-beyaz filmlere yaklaşmak konusunda rakipsiz bana kalırsa. Dahası; malum olduğu üzre sessiz film formatı bugünkü oyunculuk tekniklerinden çok farklı bir formasyon gerektirdiği halde, bu gereklilik filme orijinal bir üstünlük olarak yansıtılabilmiş.

Tüm dünyanın ekonomik krizle kıvrandığı bir dönemde, sinema da bu krizden sektörel payını almışken; radikal ve devrimsel değişim zarureti ile karşı karşıya kalmıştı. Bu; her bakımdan teknik bir dönüşüm ile “sükût”un “ses”e evrilmesi demekti. Her yeni olan gibi, şüphesiz bu “yeni” de meşum bir “zor”a gebeydi: Sinema sektöründe pek çok kişi parlak bir sivrilme şansına kavuşurken, pek çok yıldız da sönmeye mahkum olacaktı elbet. Çünkü sinemaya taze eklenen “ses”unsuru; basit bir teknik dönüşümü işaret etmiyordu yalnızca. Ses; film pelikülüne eklendiğinde, bir zihniyetin, bir oyunculuk üslubunun, bir mizahi paradigmanın sonunu getirmişti. Hatta bununla da kalmayıp, bambaşka bir iktisadi ilişki ağının ürettiği “yeni”izleyici tipini de müjdelemişti. Ses; yeni bir “konsept” demekti. Yeni konseptler ise eskilerin def edilmesini masum bir zaruret olarak görmeden kurulamazlar. Olan da bundan ibarettir.

Bérénice Bejo

Filmdeki birkaç unutulmaz artistik sahne, tam da bu konjonktürel zemin değişikliğinin ipuçlarını imliyordu benim için. Filmlerin sesli çekilmeye başlanacağı dedikoduları ayyuka çıktığında George Valentin’in rüyasında gördüğü, gökyüzünden geniş yankılar ve metalik gürültüyle düşen bir “tüy”ün sesi. Kendini sağır olarak duyumsaması ki, birilerinin yepyeni “ses”lere kulak kesilmesi demek, ötekinin “ses”ine sağırlaşmasıyla mümkün olacaktı. Yine filmin sonlarına yakın “merdiven sahnesi”ni de son derece etkileyici buldum. Düşüş’teki George Valentin eski çalıştığı film şirketinin dolambaçlı merdivenlerinden inerken; yıldızı parlamakta olan Peppy Miller ise hızla çıkmaktadır merdivenlerden. Tüm yükselmekte olanların, düşüştekilere baktığı bakışla Peppy’i de “alçakgönüllü”ce bakar Valentin’e. Birinin inmeye, diğerinin çıkmaya devam edişiyle sahne sona erer. Peppy’yi çıkışa götürenin henüz figüranlık günlerinde dudağının üzerine Valentin tarafından kalemle çizilmiş bir “ben” olması da ayrı bir ironi. Müstakbel aşığın bir kalem ucuyla bırakıverdiği iz, isabetli bir izse eğer, pekala o kimsenin alâmet-i farikası olabilir.

The Artist’e ilişkin söyleyebileceğim son söz Şener Şen’le alakalı dersem bilmem şaşırtıcı olur mu? George Valentin’in “sıfırı tükettiği” bir sahne vardı ki, bana doğrudan “Aşk Filmlerinin Unutulmaz Yönetmeni”ndeki performansıyla Şener Şen’i anımsattı. Hatırlarsınız o sahnede başarısızlığa uğramış yönetmenimiz film rulolarını boşaltır, bir bölümünü de boynuna dolayarak kibrit çakmaya hazırlanır. Valentin ise bu sahnede biraz daha ileri gidecek ve kibriti çakacaktır.

Jean Dujardin

İzlerken, gülebiliriz, hüzünlenebiliriz; hatta ikisi arasında bazan ayarı kaçırıp bambaşka bir film bile izleyebiliriz. Ama her halükarda hakikat şu; bir yanıyla “bu anlatılan biraz da bizim hikayemiz”dir. Hani bu defa Behçet Necatigil’in hayat/ölüm diyalektiğini anlattığı “Dönme Dolap”şiirindeki gibi bir hikaye belki, kimbilir. Bu şiiri anımsamadan edemedim:

Nerden niçin mi geldim

Bilmeden bir şey diyemem, ya siz?

Hem hiç önemli değil

Geldim, yer açtılar, oturdum

Girip çıkanlar vardı

Zaten ben geldiğimde.

Başka şeyler de vardı, ekmek gibi, su gibi

Gülüşler öpüşler ne bileyim hepsi

Doğrusu anlamadım bir düğün dernek mi

Sonra da kimileri düşünceli, durgundu

Gidenler neye gitti doğrusu anlamadım

Zaten ben geldiğimde.

Bir lunapark mı bir konser bir gösteri

Bilmem pek anlamadım önüm kalabalıktı

Sıkıştığım yerde vakit çabuk geçti.

Bak dediler baktım pek bir şey göremedim

Hem her yer karanlıktı

Zaten ben geldiğimde.

Benim tek düşüncem büzüldüğüm köşede

Nasıl çekip gideceğim kalk git dediklerinde

Çünkü çıkmak sıkışık sıralardan mesele

Kalkacaklar yol vermeye bakacaklar ardımdan

Az mı söylendilerdi şuracığa ilişirken

Zaten ben geldiğimde.

Michel Hazanavicius ile yapılan röportaj için

* De te fabula narratur!

**Bugün çocuk çizimlerine bakarken,her birinin kendi benzersiz hikayelerini anlattıkları birer “sessiz film”yönetmeni olduklarını düşünüyorum. İşin “zenaat” tarafı ise sanki onlardaki töz’e eklenen fazladan bir “ses” gibi geliyor bana.

Not: Jean Dujardin, 30. İstanbul Film Festivali’nde gösterilen “Buz Sesi” ve “Küçük Beyaz Yalanlar” adlı filmlerde de rol almıştı. Ne yazık ki her iki filmde de onu izleme fırsatı bulamamıştım. Jean Dujardin oyununu beğenenler için bu filmler daha geniş fikir verebilirler.

Not 2: Tam da bugün açıklanan İngiliz Film ve Televizyon Sanatları Akademisi (BAFTA) ödüllerinden 7 tanesini The Artist’in alması, Oscar provasını beklenenden başarılı atlattığını gösterdi.

KELİME İSRAFINI ZARURİ KILAN KİMİ HALLER ÜZERİNE MÜLAHAZALAR VE MUHTEMEL TEDBİRLER

2012-02-12T14:23:00.000-08:00

Ben; “Çuvalında tek buğday yokken değirmen arayıp duran” biriyim. Başakları tarlalarda bıraktımsa ne olmuş!

Zaruri Haller

-İsmin halinden anlamayan “de” ve “da”lar.

-Şarkıların haddinden fazla güzel; kelimelerinse ne yaparsan yap kifâyetsiz kaldığı haller.

-Az zamanda çok işler başarılamayan haller.

-“Kısa ve öz” talimatına oralı olmayan geçişli kulaklar dolayısıyla özür sahibi olunan haller*

-Kelimeleri çayıra salınacak ördekler olarak tahayyül edip; Mevla’dan kayırma taleb eden sâbi tefekkürüne mensub haller.

-Tarihten ziyade tekerrür istidadındaki tarihsiz fiillerin konu olduğu haller.

-Hayatı haritalandırma hususundaki müzmin beceriksizlik yanı sıra, mevcut haritaları hayata uyarlama işinde de tökezlenilen haller.

- “Sessizliklerin en kesini susmak değil, konuşmak” tır** diyen anlayışlarla zehirlenmiş kimselerin mâruz kaldığı şâibeli haller.

Mülâhazalar

İsraf kabahatine şu ya da bu sebepten ötürü konu olmuş şahsın evvela âdaba mugayir olmayacak üslub ile ikazı münasiptir. Kendisine; fazla alengirli kelimeleri lüzumlu değil ise metnin içinde söndürmesi, diyelim bunun fiiliyatta imkanlı olmaması şartlarında ise, kelimelerin kırkta birini konu komşuya dağıtması, olmadı “infak” etmesi aciliyeti sezdirilebilir. İş bu haller haricinde, icabından ziyade kelimeyi har vurup harman savuranlardan, sarfettiği günlük kelimelerin yüzde on’u nisbetinde kelime kesintisi yapılması; “challenge”, “kateksis” yahut “homo homini” gibi ne idüğü belirsiz, müphem hurufattan müteşekkil kelime kullanılması durumunda ise kesintinin yüzde yirmi nispetine çıkarılması lüzumu hasıl olacaktır.

Bilcümle ikaza aldırmayıp, cebren ve hile ile bildiğini okuyanlar/yazanlar; gaflet ve dalalette ayak direyenler; milletin müşterek kelime hazinesini bir “hiç” uğruna yiyip bitirenler, hasılı hıyanet içinde debelenenlere ne çeşit bir usul takib etmeli? Zihinlerinin hatıralar kısmı da dahil “kelime dağarcığı” ismine haiz acayip meşin keseyi derdest edip sakladıkları kısma kanun namına baskın verip, dağarcık mahir bir makas marifetiyle behemehal dilim dilim kesilebilir. Şahsın kelimeler haricinde varsa zımni kaleleri zapt edilebilir, lügatlerine el konulabilir. Zira beyt’ül mâl’ın tam takır kuru bakıra dönmüş hazinesi göz önüne alındığında, kelime müsrifi bu garaib-i hilkatin onca hurufatı nerede, nasıl; ve dahi ne maksatla sarfettiğini kestirmek kolay olmayacaktır. Velhasıl; bunlardan her şey beklenir.

Tedbirler

İflâh Olmayanların;

a)“Vurucu tabirler icad etme ve yürürlüğe koyma” tedrisine tabi tutulmaları

b)”Nokta atışı ve özetleme” kabiliyetini geliştirici ara kurslara devamları temin edilebilir.

Tüm bu mülahazalarla tesbit edilmiş istisnalar haricinde; şayet mâlum kelâm kaidelerine riayet edilmiş olsaydı, misal başta Kafka, Joyse, Proust gibi muharrirlerin bugün tuğla nevinden ve ayrıyeten kağıt israfına da sebebiyet veren kitapları yerine mâkul, ince risaleler okumak mümkün olacaktı. Ne yani Kafka “Dava” yahut “Şato”yu diyelim ki “Ceza Kolonosi” hikayesine ilave birkaç vurucu cümleyle özetleseydi, insanlık ne kaybederdi? Koca imparator Sezar, Zela Savaşı’ndaki zaferini Roma Senatosu’na yazdığı mektupta nasıl özetlemişti hatırlayınız? Sadece üç kelimeyle. Bu her bakımdan şayan-ı takdir kelimeler şunlar değil miydi: “Veni, vidi, vici!” Geldim, gördüm, yendim. Beri yandan bir muharrirden yahut muharrirlik özentisi içindeki birinden ille zafer de bekleniyor değil ki netice itibariyle. Azizim, O halde pekala şu üç kelime tercih edilebilir: “Geldim, kördüm, yandım!”

*Bu geçişli kulak sahipleri; kelimelerin bir kulaklarından girip, diğerinden çıktığı kimseler olup, nush ile uslanmalarına imkan ve ihtimal bulunmayan, bu itibarla “kötek”i hak eden kimselerdir.

**S.Kierkegaard

KARANLIK AT MI TUTUNAMAYAN MI?

2012-02-11T14:18:00.000-08:00

Aslında avarelik hiç de kötülüklerin anası değildir; tam tersi, neredeyse tanrısal bir hayattır. Yeter ki can sıkıntısına kapılma.

S. Kierkegaard

Tutunamayan mı yoksa Karanlık At mı? Bana kalırsa, her ikisi de olmamalıydı. Ne'den mi söz ediyorum? 2005 yapımı bir Dagur Kári Pétursson filmi olan “Voksne Mennesker”den. Kári’nin bu Danimarka-İzlanda ortak yapımı filmi Voksne Mennesker; Dancada “yetişkin insanlar” anlamına geliyor. Oysa İngilizceye “Dark Horse/Karanlık At” ve Türkçeye ise “Tutunamayanlar” olarak çevrilip vizyona girmişti.

Jakob Cedergren, Tilly Scott Pedersen, Morten Suurballe ve Nicolas Bro’nun oynadıkları film; nostaljik bir lezzet arayışıyla birlikte, biçimsel bir tercih olarak da siyah beyaz çekilmiş. Dagur Kári; bu durumu verdiği bir röportajında, “60’ların dünyasına bir saygı duruşu” olarak nitelemişti. Mesuliyet almaktan imtina eden; bundan kaçınmak için türlü yola başvuran grafiti sanatçısı Daniel ile enteresan kız arkadaşı Franc’ın hikayesini anlatan film yine Kári’ye göre, “yetişkin olarak addedilmelerine rağmen, büyümeyenlerin; bir türlü büyümek istemeyenlerin” hikayelerinden bir kesit. Gerçekten de, görünüşte Daniel ile Franc’ın sıra dışı aşkını anlatan Dark Horse; alışılmış İskandinav kalıplarının dışında dramatik ögeleri de olan mizahi bir film. Hele Kári’nin o son derece güzel ilk uzun metraj filmi olan “Nói Albínói / Buzdan Hayaller”in* içe işleyen “soğukluğu” ve “beyazlığı” ile karşılaştırıldığında oldukça sıcak bir film olduğunu söyleyebiliriz.

Daniel ve Franc dışında; “büyükbaba” lakaplı Roger ve uykusuzluk problemi çeken yargıç üzerinden, hayatın kendilerine çizmiş olduğu çemberin kıyılarında dolaşan insanlar ve onların “düzenli” hayat sürmekte olanlar tarafından pek makul bulunmayan tercihleri anlatılır. Daniel ve Franc, bağlanmaktan korkan iki “tip”ken; bağlanıverirler birbirlerine. Büyükbaba; yani Roger ise, ön-koşulsuz bağlanma, kurum ve kurallara dahil olma peşindedir ama yalnız ve “dışarıda”kalır. Yargıça gelince; o hem bağlanabilmiş ve hem de “düzenli” ve rasyonelitesi yüksek bir rutine duhul etmeyi başarmış olmasına rağmen, ansızın evini, karısını ve kızını arkasında bırakarak “delete” tuşuna basmıştır. Bana öyle geldi ki; sorumsuzun bağlanışını, kural ve himaye arayanın kuraldışı kalışını ve bağlananın tüm bağlarını koparışını, bu atipik anti-kahramanlar yoluyla pek çok filmde de replik olarak kullanılmış şu İbrani atasözü özetliyor: “If you want to make god laugh; tell him your plans!” Eğer Tanrıyı güldürmek istersen; ona planlarından bahset!

Filmin hayat dolu olması bir yana; kayıtsızlık ve yön-kaybı'nı sembolize eden ilginç alegoriler ve teknik açıdan sağlam bir tarz anlayışı da dikkat çekici. Misal Daniel’in disleksi’si; yargıç ile toplumsal statü bakımından farklı uçlarda konumlanmış olmalarına rağmen, bazan neredeyse “yargıç acaba sorumsuz Daniel’in gelecekteki hali miydi?” yahut “Daniel acaba yargıcın alter-egosu muydu?” dedirten gölge ve ışık oyunları, rastlantısallık süsü verilmiş kafa karıştıran tatlı bulanıklıklar. Uzunca bir müddet “olduramama”nın dili konuşulurken, kısa anlar vasıtasıyla hele de Daniel’in minik “topolino”**su üzerinden bir “umut”un belirişi morfolojik olarak da başarıyla teyid edilir. Bu teyid; baştan sona siyah beyaz çekilen filmin üç-beş saniyeliğine renklendiği inanılmaz sahneyle sembolize edilir. Daniel ve Franc Fiat’larıyla yol alırken; Daniel uyumakta olan Franc’ın yüzüne doğru çevirir başını ve işte tam o anda film renklenir. Bu; aşka ve onun getirdiği bağlanışa rıza anıdır. Daha da önemlisi; bu, aşkın varoluşumuza kattığı eşsiz renge şükran anıdır. Bu sahneyle birlikte Dagur Kári yalnızca filmi değil, içimizi de renklendirir adeta. Işırız: birkaç saniyeliğine de olsa. Sahiden ben de ışıdığımı duyumsadım.

Bu renkli sahneyi izleyen herkesin aklına geldi mi bilmem; ama benim aklıma, baştan sona siyah-beyaz çekilip, birer sahneleriyle yer etmiş iki film geldi hemen. İlki; 1983 yapımı bir Coppola filmi olan “Rumble Fish/Siyam Balığı”. Başlı başına “zaman” ve “akış”ı konu eden bu unutulmaz filmin belki de en anımsanası sahnesi, henüz hikayenin başlarında bir pet-shop’ta, siyah-beyaz kadraj içinde gördüğümüz akvaryumla belirir. Akvaryumda iki balık durmaktadır; biri mavi, diğeri kırmızı iki siyam balığı. İşte tüm filmin tek renklendiği yer burasıdır ve insan ilk izlediğinde, renklenmeyi filme bir göz yanılgısı, bir mutlu eklenti gibi “ben” kattım duygusu edinir. Öylesine ani, öylesine akışkan ve öylesine tatlı bir “zaman” tasviridir hulasa. İkinci film ise; Scorsese’in “Raging Bull/Kızgın Boğa”sı. ilk Oscar’ını bu filmdeki La Motta rolüyle kazanan Robert de Niro’nun bence en gözalıcı oyunu yanı sıra; Scorsese’in sinematografik destanlar yazışı unutulmazdı. Seksenlerde çekilen en iyi filmlerdendi demek abartı olmaz sanıyorum. Yıldız boksörlükten, bar komedyenliğine uzanan kederli bir hayatın inişe dönük ivmesidir siyah ve beyazın remizi. Öte yandan; Kodak firmasının siyah-beyaz film üretimini durdurmasını da bir protesto Scorsese’ce. Geçiciliğin iması. İşte bu filmde de tek renkli sahne, La Motta’nın ailesiyle geçirdiği mutlu anların anlatıldığı sahne idi. İster istemez her iki filmden bu sahneleri yeniden anımsadım.

İskandinav filmlerinde pek sık rastlanmayan bir gülümserlik de sirayet ediyor insana Voksne Mennesker’den. Roger’ın repliklerinden özellikle de: “Araştırmalara bakılırsa ortalama bir insan, bir gün içinde On Emir’den en az üç veya dördünü çiğniyormuş. Hadi şehre gidip bir gecede hepsini çiğneyelim!” derken o kadar sarkastik bir ciddiyet vardır ki yüzünde; insan “hangisinden başlayacaklar acaba” derken bulur kendini.

Filmin müzikleri, tıpkı Buzdan Hayaller’de olduğu gibi, Dagur Kári’nin kendi müzik grubu olan Slowblow tarafından hazırlanmış. Cannes’da “Belirli Bir Bakış” kategorisinde gösterilen filmin afişinin izlemeye davetleyen ayrı bir cazibesi olduğu da mutlaka eklenmeli. Çok iddialı ve yorucu olmayan; sıcak, izlenesi bir film kısacası. The Artist’in yaklaştığı kadar olmasa da, siyah-beyazın o naif, uzak ama unutulmamış dünyasına; Chaplin’in rüyasına kısmen yaklaşmak isteyenler için zaman ayrılması gereken bir film.

Fellini diyordu ya; ne de olsa “Hiçbir şey kahkahadan daha kederli değildir!” Öylesi bir geniş tebessüm için, iyi seyirler!

*Alter ego’nun yazdığı “Buzdan Hayaller” için;http://yazikarakteri.blogspot.com/2011/12/noi-albinoi.html

**“Topolino” Fiat 500’ün ilk serisine verdiği bir isim.1936 -1955 arasında üretilen Topolino’lar döneminin en küçük arabası olma ünvanını taşır. İtalyanca “minik fare” demektir.

Not: Disleksi, Harf ya da sözcüklerin ters algılanması, yön kaybı gibi belirtileri olan; normal veya normal üstü zekalarda da görülebilen ve nedeni tam olarak bilinmeyen bir anomali. Uzaklık ve derinlik algısında da sorunların oluştuğu bu anomali ile başı dertte olanlar, sözgelimi günleri ardarda sayamazlar, ses benzerliği olan sözcükleri sık sık birbirine karıştırırlar.

AL- LEGAL ZAMİR

2012-02-09T12:45:00.000-08:00

Ey talihsiz rübâb-ı şikeste!

Koptun madem ki su kenarından

Kes ümidini dil pınarından

Rüzgar etsin bırak hatır-şikeste.

Bugün Türk Dil Kurumu’nun tüm talimatlarından azade yazmak istiyorum. Bütün filolojik himayelerden bir günlüğüne firar etmek. Üstelik “…cağım/…ceğim” şeklindeki yüklem sonlarının da canı cehenneme! Bugün düpedüz berbat bir dille yazacağım: Bu “…cağım”ların sonuncusuydu. Etrafı kibarlıktan, şekerliklerden kurtarıcam bugün. Dev bir kara-ciğere benzeyen ve “tatlı” dilden helâk olmuş yorgun sayfaları acı bir eczayla kaplıycam. Şuraya bakın; bonbonlar, fıstık-ezmeleri, şeker kız candyler, çikolatalar, lokumlardan geçilmiyor etraf. Aman da ne tatlı herkes. Envai türlü fabrika çıkışlı reçeller! Kavanozları kibar; kapakları sağlam, akmaz-kokmaz katkılı muhtelif sakkaroz bozmaları. Kibrit suyu ekicem tümünün köküne.Ocaklarına incir ağacı dikicem. Benim de herkes gibi bir “onlar”ım var bugün! Tüm şairlerin, kallavi “köşe”yazarlarının olduğu gibi, benim de legal bir çoğul zamirim var! Hani ismi-cismi belirsiz, nerede ikamet ettiği müphem; kimlerden oluştuğu netameli şu “onlar” işte. Tüm suçlarımı üstüne atacağım "oh be, kuş gibi hafifleyeceğim" bir kısım "onlar".Evin tüm odalarını gezip, bütün köşelere yazıcam: benim de kendimi temize çıkarıcak bir “onlar”ım var. Madem bu kadar sıkıştım köşeye; yazarım o halde önüme gelen köşeye.

Doğru söylemiş adam; onlar yılanlar ve çıyanlardır. Onların tatlı dili kendilerini deliğinden çıkarmaya yarar. Biz en-gereksizleriz. Biz delikte ikamet etmekteyiz; öyle kolayına terk etmeyiz makamı. Başına vur, ekmeğini al’larız ama ortada ekmek yok. Bizim anahtar daima paspasın altında sanırlar; onlar bizi iyi tanırlar. Ama bir paspasımız olmadığını fark edecek kadar pek bakmazlar. Biz delikten az çıktığımız için ayaklarımız pek kirlenmez. Halbuki ellerimiz daima kir-pas içindedir. Pis işleriz biz; Onlarınsa elleri bakımlı, yolları çamurludur. Bir paspasları olmak zorundadır.Yere sağlam basarlar; evlerine geniş kapılardan girerler, kalplerindeki darlığı böylece hafifletiyorlardır belki. Sağlıkları yerindedir, çatılarında kahkahadan kiremitler kaplıdır ve her bahar yeni ve zarif olanlarıyla damlarını aktarırlar. O kadar “iyi”lerdir ki hiç hastalanmıyor olmaları beni endişelendirir. Hüzün; modası geçmiş bir elbisedir onlar için;gardroplarının en arkasında, kırış kırış durur.Bir süre yedekte bekletmekle beraber, sonunda hüznü bize verirler: Aynî yardım melekleridirler. Onlara yakışan gülmektir çünkü; çünkü bütün ruhsuz espriler, şive taklitleri ve seksual bir memeden emzirilen mizah onlar içindir. Onlar gevrek gevrek gülsün ve “ayyyyy!” diyerek kendilerinden geçsin diyedir. Bakın burada durmalıyız: Onlar asla kendilerinden geçmezler. Anadan, atadan, yardan, sıladan geçerler de, asla ve kat’a kendilerinden geçmezler! Onlar vücut ülkesinin Çanakkalesidirler! Geçilemezler.

Yaralanacak olanlar listesine girecekler belirlenmiş olduğu ve onlar adına savaşacakları için o kibar, nazenin bedenleri hiç yara almaz. Bizim için de kirletecek değiller ya ellerini. Bir yara açılacaksa onu da bünyede biz açmışızdır; doğuştandır yaramız ve dahi gocunmamız. Onlar gocunmazlar hiç. Yarasızdır onlar, ipek tenli, defosuz, korkusuz, vicdansız…Ha bir de “tatlı”.

SORUN ÇÖZME ALGORİTMASI

Onlar? Kim bu “onlar”? Ne yılanmışım ki bakın yine çıkardı tatlı dilleri derûnumdan! Bir daha böyle acı ve mesnetsiz ithamlarda bulunmayacağım. Saygısızlık et-me-ye-ce-ğim! Yaşasın dillerin talimatları ve filolojik âdil himaye!

PERSONA: TAKMA HAYAT

2012-02-08T14:02:00.000-08:00

Sayısız insan yaşar içimizde/Hissetsem de düşünsem de bilemem

Kim düşünür içimde, kim hisseder?/ Düşünceler ya da hisler için yalnızca sahneyim ben.

Ruhsa, birden fazla var bende./Ben'se benden daha fazlası.

Herkes kayıtsız oysa yaşadığım hayata:/Susturuyorum onları, kendim konuşurken.

F.PESSOA

Heteronomi: Çoklu Kimlik

Gerçek biz; hep bir başkasıyızdır. Böyle başlamak istiyorum. “Ben” ise; durmadan “takma hayatlara” monte ettiğimiz kullanışlı bir “takma isim”dir belki. Yanlış anlaşılmaktan bunca şikayet ettiğimize bakmayın; asıl korktuğumuz doğru anlaşılmak: ya günün birinde bizi, dosdoğru, olduğumuz gibi anlarsa biri? Bir oyun? “Perdelere değil, insanlara bölünmüş oyun”*

Persona’l külliyatız o halde; alter-egolar çıkını. Binbir surat, heteronomik müzelerdir suratlarımız. Bu durumda ancak “sırt”larımızdan tanımak mümkün birbirimizi. Çünkü sırtımızda taşırız dublör cesetlerini. Persona’sızlık ? Hayır; bu mümkün değil. Hem böyle olsa, “gölge”den tanışıklıklar, onu derdest etmeyi gerektirmezdi. Şizoid şahsiyet kipine kim bulaşmamış olabilir? Sadece bazılarımız bu cüceler dinletisini iyi organize etmeyi becermiş orkestra şefleri gibiyizdir. Bazılarımız ise beceriksiz harmoni yoksulları. O halde bütünleşik kişilik bir safsata mı? Kendi olmak? Doğru soru bu mu? Asıl doğru soru; hangi “kendi”?

Lise yıllarında; tam yanımdaki sırada oturan cüce bir kız vardı. Kimse tarafından sevilmezdi bu kız; sanıldığı gibi cüceliğiyle pek alakalı değildi bu kısmi nefrete konu oluşu. Tersine; kız neredeyse en güzel olanları da dahil, okuldaki tüm kızları bir punduna getirip aşağılar, kendince çirkin olduklarına dair uzun tanıtlamalara girişirdi. Her birimiz, bu kısa boylu, uzun dilli kızın gazabından payımızı almıştık. Derslerde genellikle başı, sırasının çekmecesine eğilmiş olarak oturur; öğretmenler bu durumu onun mahcubiyetine verir, ses etmezlerdi. Bir gün yine ders esnasında gözüm, onun bulunduğu yöne ilişince, sarsıcı bir şeyle karşılaştım o gün için: Filiz, kalemliğinin içine yapıştırdığı aynada hayranlıkla kendisini süzüyordu. Fark ettirmeden dersin sonuna dek ara ara hep gözledim onu. Filiz’deki hayranlığın sonu yoktu! Günlerce merakla devam ettim onu rontgenlemeye ve her seferinde kendine sıvadığı aynı bakışları gördüm. Tenefüslerde cebinden çıkardığı plastik, kirli bir tarakla saçlarını taradığını da o sıralar ayrımsamıştım. Filiz; personalarından birini fena şişirmiş olmalı diyorum bugünden bakınca; güzellik personasının rüzgarına kapılıp gitmiş olmalı. Sanırım bu nedenle ondan değil, amorfik persona'sından amansızca tiksinmiştik.

Jung’a Yolculuk

Psikoloji; özellikle de psikanaliz denince bir yüzyıla damgasını vuran Freud’un çalışmaları gelir akla. Ben bu yazı bağlamında, psikanalizde farklı bir çığır açan ve bana kalırsa Freud’u da aşan önemde, başka birinden söz edeceğim. Bu İsviçreli doktor, Katolik bir rahibin oğlu olarak dünyaya gelmiş; henüz çok küçük yaşlarında zamanının bir bölümünü evin tavanarasındaki odada yalnız başına geçiren Carl Gustav Jung’dan başkası değil. Jung ile ilgili her düşünüşümde çocukluğuna ait bir ayrıntıyı nedense fazla önemserim. O ayrıntı şu: Tavanarasında tahtadan oyduğu kuklasıyla saatler boyu konuşup, içini döktüğü söyleniyor biyografilerde. Sanki bu kurgusal iletişim; Jung’un kuramını geliştirirken içtenlikle kulak verdiği ilk çabaymış gibi gelir bana.

Bilhassa rüyalar, bilinç, bilinçaltı ve bilinçdışı gibi terimler üzerinden yakınlık kurduğu psikanaliz; onu beş yıl boyunca Freud’un çalışma arkadaşı yapmaya yetmişti. Fakat daha sonra, Freudyen temel kavramların kullanışlılığından vazgeçmemiş olmasına rağmen, hiçbir zaman eleştirisizce teslim olmadığı Freud ekolü ile yolları ayrıldı. Çünkü; Freud’un Oidipus Kompleksi yaklaşımını ayarsız bulmasının yanı sıra; psikanalize yeni bir “analitik” üslup katmasıyla da farklı bir kuramsal izlek edinmişti. En başta, libido’nun merkeziliğinin yerine “yaşamsal enerji” tabirini koyarak başlamıştı işe. Ona göre cinsel güdüleri de kapsamakla birlikte; onu aşan bir güdü vardı ki, bu hayat enerjisi idi. İkinci olarak; analitik psikolojiye devrimsel bir kavram daha eklemişti; bu Jung’u bildiğimiz Jung yapan “kolektif biliçaltı” terimidir ki bütünüyle Freud’un ihmal ettiği alana dönük ilgiyi imler. Tüm insanlık tarihinin deneyimleri toplamı olan kolektif bilinçaltı, kişiliğimize etki eden en güçlü varoluş kipi.

Jung’u benim açımdan benzersiz kılan en önemli katkısı ise; kolektif bilinçaltını oluşturan ögeler olarak ortaya koyduğu “arketipler”. Bu modeller, Freud’un içgüdüleri gibi biyolojik değil; daha ziyade ruhsal arzularla ilintili. Arketipler, evrenseldirler; neredeyse olgular ve objelerin sayısı kadar çokturlar ve Jung’a göre arketipler “uzaydaki bir kara deliğe benzer; orada olduğunu yalnızca içine çektiği madde ve ışık sayesinde anlayabilirsiniz.” Pek çok prototip üzerinde durmuşsa da, kuramının dayandığı temel arketipler; persona, anima ve animus, gölge ve benlik. Yaşam boyu oynamak zorunda olduğumuz, kişiliğimizin dişil ve eril yanlarını ifade etmekte başvurur Jung anima ve animus terimlerine. Jung’a bakılırsa her insan karşı cinse ait nitelikler de taşır. Anima arketipi erkek psişesininn kadın yönü, animus arketipi ise kadın psişesinin erkek yönüdür. Bu yapı reddedilip yok sayılmadığında, ilişki kurarken birbirimizi anlamamıza yardımcı olacakken; bütünüyle tek tarafın şişirilmesi, “gölge” alanına yeni “cüce”ler kazandırabilir olsa olsa. İlk görüşte aşk; eril animus’u karşısındakinde derhal keşfeden bir kadın, yahut dişil anima’sını karşısındakinde buluveren bir erkeğin deneyimi olabilir: Kayıp parçamızla ansızın karşılaşmak! Ne de olsa dişil veya eril olmak, başlangıçta basit bir organsal farktan ibaretse de; giderek sosyal bir farklılığa dönüşmesini esasında natura ile açıklamak yeterli olmayacaktır. Gereksinimlerimizin hayatta kalma ve üreme içgüdüleriyle sınırlı olduğu, kendilik bilincinden yoksun primitif insandan bize kalan; ego’nun karanlık yüzü ise “gölge” arketipi. Jung’a göre bilinçaltının kapısında “derimsi kahverengi bir cüce” bekliyordu. Bu, egonun ilkel yoldaşı “gölge” idi. Gölge’nin herhangi bir etiği de yoktur zaten. İyi ya da kötü edimler seçilmezler; sadece yapılırlar. Cinsel taleplerimizin, tüm “pis”işlerimizin mukim olduğu psişe alanıdır gölge kısacası.

Böylece persona’ya gelmiş oluyoruz. Latince “maske” anlamına gelen persona; dış dünyaya kendimizi gösterirken giyindiğimiz kılıklar bir noktada. Toplumsal bir zorunluluk olarak herkesin başvurduğu; genellikle birden fazla, kendimiz olmayan kişiliklerin sunum biçimi. Hani sanki her birimiz küçümsenmeyecek “imaj” mühendisleriyiz. Çalışırken kullandığım persona, genellikle akşam eve geldiğimde çıkarıp askıya astığım olabilir. Bazan bu kadar çabuk bitmez maske değişimi; kullandığım personalardan birini fazla benimsemiş ve kendimi bütünüyle o persona’dan ibaret sanmışsam ne olur? Jung bu durumu bir tehlike olarak ele alır. Personalardan biri ego’yu egemenlik altına aldığı anda, benlik tastamam salt o persona ile özdeşleştiğinde kişi daimi bir gerilimin konusu olur ve şahsiyetine yabancılaşır. Halbuki benlik; sürekli yapılanmakta olan, kemikleşmemiş bir şartlı-kip idi. Egonun persona ile özdeşleşmesi, yani “şişme/infiation” si ise bütünleşmişliğin tehlikeli bir yanılsaması.

Jung’dan Bergman’a “Şapka Devrimi”

Bir dirhem persona bin ayıbı örter mi? Kimbilir, belki de öyle. Ne menem şeydir ki onsuz edemiyoruz? İçimizde daimi bir “şapkasız çıkmam abi” repliği. Kelleriz; takkesizce, kabak gibi dolaşamıyoruz ortalıkta. Öylece, olduğu gibi çıksak, biliyoruz ki seslenecekler ardımızdan avazları çıktığı kadar. “Keelll!” diyecekler öyle mi? Kim seslenecek peki? Kimdir bu güruhu oluşturanlar? Hepsi sırma saçlı mı yani? Kelimizi kendilerine ayna yapıp, saçlarını mı tarayacaklar? Muhtemelen değil. Büyük ihtimalle hepsi kel! Bol cüceli, bol gölgeli kelleriz hepimiz; takke hepimize lazımsa çocuklar ve uykudakiler hariç, kimse gür saçlı olamaz. Velev ki tepemizde gümrahça yayılan kıl yığınları bulunsun!

Bütün bu keller ve takkeler taifesine karışma nedenim, her şeye rağmen Jung değil Ingmar Bergman’dır. Okul yıllarında izlediğim ilk Bergman filmi “Persona” idi. Sonra filmtografisinin büyük bölümünü görme şansı da buldum. Fakat Persona’nın üzerimde bıraktığı etki hep çok başkaydı. Geçenlerde yeniden Bergman filmlerinden görmediğim birini izlerken; yine onun kült oyuncusu; hatta bir dönem de eşi olan Liv Ullmann’a rastlayınca, Persona’yı yeniden göresim geldi. Anımsıyorum; Bibi Andersson’u da ilk Bergman’ın bu filmiyle tanımıştım. 1966 yapımı bu filmin, izlediğim ilk Bergman filmi oluşu bir yandan talihli olduğumu düşündürtüyor bana. Çünkü filmografisinin en şaşırtıcı belki de en ayrıksı filmi Persona. Öte yandan; bu filmde elde edilen hazdan daha azıyla yetinememek gibi beklentisel bir rakım yaratışı var ki, bu bir çeşit bahtsızlık sayılabilir. Ne de olsa, yaklaşık yarım asır önce çekilmiş bu filmin çıtasını, bırakın teknik ve bilişsel gelişme mirasına malik diğer yönetmenleri; bana sorulursa Bergman’ın kendisinin aşması bile zor olurdu.

Tanılanmış psikolojik bir hastalığı olmamasına rağmen, ansızın etrafındakilerle başta konuşma olmak üzere her türlü iletişimi kesen tiyatro oyuncusu bir kadın ile; onun bakımından sorumlu hemşire arasında geçen bir hikaye. Personalarının topunu birden cehennemin dibine yollayayım derken sessizlikten bir altın şapka giyen aktrist ile hemşirenin kimlik kargaşası. Hemşirenin, diğer benlik kuyusuna yuvarlanışı, kendine tırmanmaya takatsizliği belki. Fakat Bergman yapmaya çalışmadıysa bile ne yalan söyleyeyim bana daha çok her iki karakter de birbirinin bedenlenmiş personasını sembolize ediyor gibi geldi: Aktrist hemşireydi; günahkar ve masum; geveze ve sır dolu. Hemşire aktristti; suskun ve kederli, zeki ve çaresiz. Karmaşık bir “al takke, ver külâh” ikonografisi; bir tür “şapka devrimi!”

Pessoa: Huzursuzluğun Kitabı

Jung’dan sadece 15 yıl sonra doğan Portekizli şair, yazar,ressam Fernando Pessoa’yı başlı başına bir yazı konusu etmeyi çok arzuluyordum. Hala bunun için arzu duyuyorum. Ama şimdi; tam da şimdi kendisini “personalar bileşkesi” olarak sunmaya cüret etmiş; soyadı bizatihi persona’nın Portekizce karşılığı, eş-anlamlısı olan Pessoa’nın Huzursuzluk Kitabı’nı açmamak ne mümkün! Öldüğünde yalnızca 47 yaşında olan Pessoa’nın sandığından tamı tamına 27 bin fragmanter yazı çıkmıştı. Bunlara; içindeki gölge, benlik ve personalara yazın yoluyla kurmaca birer gerçeklik kazandırdığı çeşitli isimlerle imza atmıştı: Alberto Caeiro, Alvaro de Campos, Ricardo Reis, Bernardo Soares. Fernando Pessoa'nın envai “kendi”leri hülasa. Şöyle diyordu “o”nlardan biri;

“İnsan ruhunun bütün ömrü, loş ışıktaki kıpırdanmakla geçer. Bilincin yarı karanlığında, olduğumuz ya da olduğumuzu varsaydığımız şeye asla uyum sağlayamadan yaşarız. En iyilerimiz bile içinden bir şeylerle övünür, oysa bakış açımızda bile tam ölçemediğimiz bir hata vardır. Bir gösteride verilen arada olup biten bir şeyiz biz; kimi zaman bazı kapıların ardında, belki yalnızca dekorun bir parçası olan nesnelere gözümüzün iliştiği oluyor. Koca dünya, gecenin içinde kaybolan sesler gibi karmakarışık.”

“Baştan beri sadece hayalci olmayı istedim. Yaşamaktan bahsedenleri yarım kulak dinledim. Olduğum yerde olmayana, asla olamadığım şeye ait oldum hep. Ne kadar değersiz olursa olsun, ben olmamak kaydıyla her şeyi şiirsel buldum. Ben, bir tek hiçliği sevdim. Düşünü bile kuramayacaklarımı arzuladım sadece. Hayat akıp gittiğini hissettirmeksizin, bana şöyle bir değip geçsin istedim. Aşktan tek dileğim, uzak bir düş olarak kalmasıydı. Tamamen gerçek dışı olan gönlümdeki manzaralarda bile hep uzaklar cazip geldi, gittikçe silinerek neredeyse ufka dek uzanan su kemerlerinde, manzaranın geri kalanında olmayan bir düş dinginliği vardı; işte bu dinginliğin hatırına sevdim onları.”

“Asla gerçekleşmiyoruz. Karşı karşıya duran iki uçurumuz biz – Cennet’i hayranlıkla izleyen bir kuyu.”

Orda-burda saygın bir ciddiyetle dolaşan; akademik ağzını kibarca açıp, daha bir kibarca kapayan bir kadının takkesi düştüğünde misal onun “gölge”sine basmaya gelmez. Yakar o vakit. Çünkü gölge’ye tıkıştırdığı kahverengi cücesi pekala sınırlanamaz arzusu; dizginlenemez şehveti olabilir. Bu ciddiyet persona’sı çünkü, asıl bu kadına gereklidir. O kibar ağzın içlerinde, cehennemlik bir “kötü kızın” gevelenmekte olmadığını kim söyleyecek? Diğer yandan, her fırsatta ağzı argo ve muzır bir lügatin salyalarına bulanmış, ihtiras takkesi altındaki kıza gelince; belki de takke düştüğünde ortaya cennetlik bir “aile kızı” çıkacaktır.

“On yıllık arkadaşımdı yahu! Hiç tanıyamamışım” lı cümleleri ömründe bir kez olsun etmeyenimiz var mı? Sıcacık, alçakgönüllü zevahirlerin ardında duvar gibi bir soğukluk; berk bir kibir bulmayanımız yahut? Türk filmlerindeki aksi ihtiyarların son tahlilde bizi ağlatan yufka yürekli Hulusi Kentmenlere dönüşmesi için zırhlı personalarının def edilmesini beklemek gerekir mesela. Ah ilahi persona; ne demeli, belli ki yekparelik ters ona!

Biraz gölge, biraz anima ve animus; epey persona: Böyle örüyoruz, örmeyi deniyoruz benliğimizi. Nihai form belki de olmayacak. Bence öyle haklı ki Pessoa; sanki sahip olacakmışız gibi “Ay’a göz dikmek” gibi:

“İhtiyaç duyduğumuz şeyleri istememiz insanca bir davranıştır, yalnızca gerekli olanı değil, arzulanır bulduğumuz şeyleri istemek de insancadır. Hastalıklı olan, gerekli olan ile arzulanır olanı aynı şiddetle arzu etmek, kusursuzluk özlemi yüzünden, ekmeksiz kalmış gibi acı çekmektir. Romantizm hastalığı budur işte: Sanki sahip olmanın bir yolu varmış gibi Ay’a göz dikmek.”

Yine de takkesizce; kel olarak girdiğimiz kalpler olmuştur. Eşsiz tanrısal an’lar yaşadığımız. En azından büsbütün imkansız değil; asıl imkansız olan bundan bir ebediyet bilgisi sağmak. Fakat hiç değilse bir kez bizi kendimizle buluşturana bağlanmamak nasıl da zor! Ay’ı tepsi gibi karşısında görüp de göz dikmemek arzu yoksunluğu olmaz mıydı? Aşk? Ama aşk var.

“Böylece döner durur raylarda

Eğlendirmek için aklımızı

Kalp adını verdiğimiz

O küçük oyuncak tren.”*

- Dr. C. George Boeree “Personality Theories: Jung”

- Carl Gustav Jung; “Analitik Psikolojinin Temel İlkeleri” Cem Y.- 2000

- Engin Gençtan; “Psikanaliz ve Sonrası” Remzi Kitabevi-2000

*Pessoa'dan

SEYYAH-AT

2012-02-04T06:00:00.000-08:00

-Anlat bize, Reb Abbadié, gözleri inkâr eden insanın benzersiz

hikâyesini.

-Size, ağzın içindeki dil gibi, içteki Dışarı'dan söz edeceğim.

"Konuşuyorum ve evren, dikilmiş antenleriyle söze doğru geliyor

kabuğundan çıkmış bir salyangoz gibi."

(Yukel'in Günlüğü.)

Edmond Jabés

“Seyyah at’ım ben” diyordu soranlara; “seyyahın atı değil. Yer değiştirmelere, iklim atlayışlarına taşıdığım biri yok. Kendimden başka yüküm yok.” Yol uzunsa da ince değil, kalibresi geniş yollar; “kal”ı ve “git”i olan, “dur”u ve “durak”ı olan, “gör”ü ve “unut”u olan. Bir tek asli ve makul “yön”ü olmayan. Sarı, uzun yeleli seyyah at’a rüyalarında soruyorlardı durmadan; “anlat” diyorlardı, “anlat, neler gördün?” Bir rüyayı hunharca pekiştirircesine şöyle başlıyordu söze seyyah at: “Gördüm; minâreyi sırtlamış götürüyordu bir adam.” Devam ediyordu ardından;

Mancınık ve Minâre

Gördüm; minareyi sırtlamış götürüyordu bir adam. Geceyarısıydı; el-ayak çekilmişti. Ardında, ona kılıf örmekte olan bir kadın. Karşıki tepeden yuvarlanan kayaya dayayıp, mancınık yapacaklarmış minâreden. Bir ateş yakılmış dağ gibi; nârından yanına yaklaşılamamaktaymış. İvedilikle ateşe atılmalıymış oysa biri. Elinde balta, milletin ön-yargılarını yıkmaya yeltenen kendini bilmezin biri. Tek çare mancınıkla fırlatmakmış bu noktada; and olsun ki, yıkanlar yıkıma uğramalıymış. Tutup, bir tandır gibi yanmakta olan dağa baktım ben de. Gördüm; ateşe yataklık eden eski ormanlardı. Ve tepede döne döne havalanmaktaydı bir kuş. Kuşun ağzında incecik bir dal parçası; ha babam- de babam ateşin üstünde dolanmaktaydı. Yakılacak olanın ateşine bir dal ile olsun katkıda bulunma iştiyakı: nedendi? Dal parçasını atar atmaz; dile geldi kuş ve dedi ki “düşman olduğumuz belli olsun!” Sürünerek sırtında odun taşıyan sakatlar da bu kuşu takip etti. Gagasında bir damla su taşıyan kuş vardı bir de; “dost olduğumuz belli olsun” diyerek dönenmekteydi ateş başında. Bu kuşun ardından gelen olmadı.

Kör ile Kütük

Kör birini gördüm sonra; hem kör, hem şarapçı. Koca bir kütük sırtında. Bir sağa, bir sola sallanaraktan yol almaktaydı. Neydi tam olarak kör ile kütüğün ilişkisi; niye taşıyordu sırtında bu kütüğü, anlayabilen beri gelsin! Konuşuyordu boyuna kör, kütük ile; kütük oralı olmuyorsa da çoğu kere, bazan ağladığını görenler olmuş. Nakledilenler bu yöndeydi en azından. Bir yanı kararmış, isli kütüğün İbrahim’miş adı; halbuki erkek ya da dişi olduğunu imleyen başka herhangi bir ipucu yoktu. Dahası; kör de kadın mı, yoksa erkek mi pek belli değildi zaten. Körlükten edindiği yakıcı sıfatın kazanında, sanki tüm diğer sıfatları eriyip sıvılaşmıştı. Göz gözdü halbuki kütük dünya karşısında; budak budaktı. Bir yangından kendini kaçırmışlardandı; sap olmuştu bir baltaya eksik yanı, ama “olsun” demişti kör: “Olsun; kırk yıl sürse de dolaşırım senin peşinde” Görenler; körün körlüğüne bağlıyorlardı bunu, hatta içtenlikle endişe bile duyuyorlardı onun için. Bir an evvel baş-göz etmek gerektiğine inanıyorlardı. “Ey inananlar! Ne zaman ki arş ile arz öper birbirini; ancak o zaman bir kör ile bir kütüğün vaslı mümkün olur. Körü, körüne vermeli o halde; badem gözlü kütüğü ise bir kuyunun başına bırakmalı. Hatta büyükçe bir kova oymalı ondan; şarabın şerriyle suyun ahesteliği yer değiştirmeli. And olsun ki, susuzluğu giderenlerdir ancak susuzluğu giderilecek olanlar!” Bu ve buna benzer temrinleri okuyup üflüyorlardı kör-kütüğe. Derken yol gelip dayandı bir kuyunun başına. Öylece oyulmuş kütüğü bırakıverdiklerinde; kör de kendini kuyunun derinliklerine bırakıverdi. Şaşırdı tüm kafile; bir kör nasıl da sektirmeden buluvermişti ki kuyu ağzını? Kör ile kuyu arasında; yalnızca birbirlerinin anlayabileceği bir dil mevcut olmuştur daima: Bazı kuyulara “kör kuyu” denmesinin sebebi bu olsa gerek. Serinlik saçar kuyu ağzı; yalnız ve ancak yanmışlardır hakiki serinlikten anlayan.

Kurda Kuşa Yem Olmak

Gördüm; ala-kuşlar, kara kuşlar, kül rengi kuşlar. Kanatlarını göğe açmış dua ediyorlardı. “Rabbimiz” diyorlardı; “Rabbimiz, sen kurdun dişlerine zeval verme” Kurdun av takvimine tabi kolaycı kuşlar; kurdun selametine duacı alıcı-kuşlar. Kuzgunu, akbabası, kartalı, şahini; kerkenez sürüsü yani. Kuşa yem olmanın ön-koşulu, kurda av olmaktan geçer bazan. Kurt; avını gözler, izler, punduna getirir; dişlerini ense köküne geçirir, yorulur kısacası. Parçalar, ayırır, doyar ve her kurt gibi arda kalanlar bırakır. İşte o kalanlardır yırtıcı kuş neslinin “nasip” dediği zahmetsizlik parsası. Kan, revan ve kısmet üçgeninde and olsun ki; gün olup devran döndüğünde, “kısmet” ile “kan”ın yer değiştirdiği bir kader de işleyecektir.

Sağır ve Sultan

Kuyunun başından dönenler de vardı. Gördüm; kararmış tahta bir kovayla su çekip içenler. Kentsel burgacını özleyenler; ince uzun minarelerin gökdelenlerin itimadına emanet edildiği meşru yığın illeri: İl-legalize olmuş tümleşik ses termosları.

Ortak bir kulağı vardı bu ilde yaşayanların; herkes iki kulağın aldatıcılığından, külfetinden ve de, sonsuza değin kurtulmuş gibi görünüyordu. Bir tek eşekler hala uzun iki kulak sahibiydiler ve el’e dönüşmüş ön ayakları kulaklarındaydı daima. Kulağı kollamanın her zamankinden mühim olduğu zamanlardı eşek tarihi bakımından; çünkü bu ilin sultanı da kulaksızlardan bir kulaksız; sağırlardan bir sağırdı. Kulak şeklinde bir yatağı vardı sultanın; her gece kıvrılıp yattığı bu gürültü paratonerinin içinde mışıl mışıl uyurdu. Eşek ise uykusuz geceleriyle, işitebilme becerisinin mübadelesine dayanan akdi, her gün yenilemekteydi. “De ki; ya Rabbim! Ürpermeyen kalpten, işttiği halde sağır sultana kulluktan sen koru bizi.” dedi nereden geldiği belirsiz bir ses.

Uçan at; Pegasus

Gözden uzaklaştıkça, ceylan sandıkları oldu beni. Halbuki ceylanlar su başlarını kolay terk edemezler; yalnızca içmek için de değil. Aynalarıdır ceylanların su birikintileri; nergis çiçeği gibi kendilerine eğilip süzerler güzel gözlerini. Sanıldığı kadar ürkek de değildir üstelik ceylan; oysa düşünün ki bir at, en çok sudaki yansısından ürker. Uzaktan içli bir kişneme duyarsanız; bilin ki bir seyyah-at su başına denk gelmiştir. İşte o saat kan-atlanır at; kimse bilmese de uçar. Ben de öyle yaptım. Atları taşıyan havayolu şirketleri bile varmış meğer. Gördüm; Smyrna kar-altı! Çölse bildiğimiz çöl işte: Kum-sal tefekkürün başlangıcı, dağınıklık ve mancınık. Harabi olmak mı; harabati mi? Yahut “imtidat”!

*Harâbi: Meyhaneye giden, âlemci

Harâbati: Maddi şeylere değer vermediği için üstüne başına özenmeyen, dağınık, derbeder.

İmtidat: Devam etme, uzama, uzun sürme, uzanma.

(Yahya Kemal ile Ziya Gökalp arasında bir dönem cereyan eden polemiğin de anahtar kelimeleri aynı zamanda.)

YAŞAMA UĞRAŞI; AYLAKLIK VE EMEK

2012-01-31T13:35:00.000-08:00

"Yaşamak uzun bir toplama işlemi gibidir, arada bir toplama yanlışı yaparsan, doğru sonucu hiçbir zaman bulamazsın."

Pavese

Yaşama Uğraşı; “Çalışmak Yorar”

Cesare Pavese çok erken tanıştığım yazarlardan. Kolay hırpalamam kitapları; cisimlerine özen gösteririm okurken. Ancak Yaşama Uğraşı gerçekten hayli yıprattığım kitaplardan oldu. Aforizmatik cümlelerin çokluğundan mıydı böylesi sık başvuruşum bu kitaba diye düşünmüşümdür arada. Belki. Bu da nedenlerden biri olabilirdi. Gençliğin en ilksel coşkularına, hüzünlerine yahut talihsizliklerine tanış olduğu erken dönemlerde insan, tüm bu duygularını dillendirmiş cümleleri tuhaf biçimde sahiplenebiliyor çünkü. Kendi duygularımızı ifadeye kısmen muktedir coşkun bir dağarcığa henüz sahip olunamaması da var işin ucunda. Ben de Pavese’ye belki en fazla kendimi talihsiz ve yorulmuş hissettiğimde başvurdum bu nedenle. Ama çok sık başvurdum; kendime bir ruh yoldaşı bulurcasına bazan sarıldım en alelumum cümlelerine bile. Misal ondan öğrenmişimdir, “Talihsizliklerin en kötü yanının”; “öyle olmadığı zaman bile insana her şeyi talihsizlik olarak yorumlama alışkanlığını kazandırması” olduğunu.

Pavese düşkünlüğüme şaşırarak bakan yakınlarım da oldu. Malum; özellikle Yaşama Uğraşı’nda kadınlar hakkında edilmiş sürüyle “düşmanca” cümle mevcut. Samimi bir kız arkadaşım; “Bu kompleksli, hastalıklı kadın düşmanını biraz fazla abartmıyor musun?” diye bile sormuştu bir keresinde sitemle karışık. Ölümünün üzerinden bilmem kaç sene geçmiş bir adamı, oluşturduğu bunca içten metin neyse de, doğrudan günlükleri vastasıyla anlamaya, kavramaya çalışmak nasıl bu kadar zor olabilirdi? Neden böyle işin kolayından, zevahirinden bakmaya meyilliydi insanlar hayatın bu kendilerini ihmal edilmiş hisseden üvey evlatlarına? Pavese’nin kadın düşmanlığı bana kalırsa biraz Nietzsche’nin Lou Salome aşkı sonrası takındığı çaresizlikten doğmuş “taarruz mantığı”na benziyor. Pavese ömrü boyunca aşkı aradı; buldu da ne şüphe! Ama insanı sanıldığı gibi yılgınlığa ve yılgınlığın ebedi mıknatısı olan ölüme yaklaştıran, aradığını bulamamak değil. Asıl ölümcül olan; bulmak ve sonrasına ait. Bulmak ve alamamak! Kadınların onun hayatındaki yeri öylesine büyüktü ki; aşktan doğan boşluğu nefret gibi bir duyguyla doldurma çabası bile tutkulu aşk inancına delalet değil mi sanki? Sevilmek; çok sevilmekti derdi davası. Bu “çok”un neye karşılık geldiğini kim bilebilir. Onun hissettiği bir yetersizlik; karşılık alamayış, bir tenhalıktı galiba. Bütün bu kırılganlıkları, hırpalanmışlıkları görmezden gelip; Pavese’yi müflis bir kadın düşmanı olarak görmek. İşte bana sorulan o sitemli soru esnasında tam da; biliyor musunuz kendimi Pavese’ye çok daha fazla yakın duyumsadım.

“Çalışmak Yorar”* başlıklı şiiri 1936’da yayınladığında, sanmıyorum ki kendisinden dört yıl önce yayınlanmış şu meşhur Bertrand Russell makalesinden ilham almış olsun; Tahmin edileceği üzere söz konusu makale “Aylaklığa Övgü”ydü. Lirizmden hayli uzak, neredeyse düzyazıya yaklaşma çabası sezilen bu şiir, başlığından ötürü de çok sayıda atıfa maruz kalmışa benziyor. Aynı Pavese; “Aylaklık saatlerin yavaş, yılların ise, hızla geçmesine yol açar. Çalışmak saatlerin kısa, yılların ise uzun olmasını sağlar”da demişti oysa günlüklerinde. 1950'de “Yalnız Kadınlar Arasında” adlı romanı ile İtalya’daki en önemli edebiyat ödülü olan Strega Ödülü’nü aldıktan bir süre sonra, Torino’daki otel odasında çok sayıda uyku hapı alarak yaşama uğraşına nokta koyduğunda yalnızca kırk iki yaşındaydı. Yaşamak, bir bakıma gündelik acı idmanına dönüşen bir uğraşıydı belki Pavese için; en yoran çalışma buydu belki: “Bir insan acı çekiyorsa, başkaları bir sarhoşmuş gibi davranırlar ona: ‘Hadi, kalk bakalım; yeter bu kadar; hadi işine; öyle değil; ha şöyle." dediğine bakılırsa; acıdan silkinme çabası, olağan hayat pratiklerine katılma gayreti pek fazla yormuş olmalı. 1935 yılından başlayıp, intihar ettiği 1950 yılına dek onbeş senelik bir dönemde oluşturduğu günlükler hariç, tüm yazılı belgelerini imha eden Pavese için pek çoğumuz gibi yaşama uğraşını “almak” yahut “ülküsüne ulaşmak” anlamlı kılmaya yetmiyordu. Pavese’ye göre yaşamı, uğraşılırlığa değer kılan “bir şeyler verecek kimsemizin olması” idi büyük ölçüde:

“Hayatın alaycı yasalarından biri de şudur: Sevilen kimse, veren değil, alan insandır. Sevilen kimse vermez, çünkü seven verir. Bu da anlaşılmayacak bir şey değildir; çünkü vermek almak kadar kolay unutulmayan bir zevktir; kendisine bir şey verdiğimiz insan bizim için gerekli, yani sevdiğimiz bir insan olur. Vermek bir tutku, neredeyse bir kusurdur. Kendisine bir şeyler verebileceğimiz bir insan olması gerekli.”

Günlükleri toparlanıp “Yaşama Uğraşı” adıyla 1952’de ilk kez yayınlandığında; Pavese çoktan bu uğraşın peşini bırakmış, Kuzey İtalya’daki Torino sokaklarına bir otel penceresinden emanet gözlerle son kez bakmıştı. O yıllarda bir edebiyat olayı olmuştu günlüklerin yayınlanışı ve pek çok dile çevrilmişti. Şimdi sıra, ondan otuz altı yaş büyük bir Britanyalının; tam da Pavese’nin öldüğü yıl Nobel Ödülü’ne layık bulunan kitabında.

Aylaklığa Övgü; “Santimental Cazibe”

Bertrand Russell; 1932’de yayınlanan denemeler kitabına da adını veren “Aylaklığa Övgü” adlı makalesine, talihe bakın ki bu kez Güney İtalya’nın Napoli kentinde geçen küçük bir hikayeyle başlar: Bir gezgin,yattıkları yerde güneşlenen on iki dilenci görür. Bunlardan en tembel olduğunu kim kanıtlarsa, ona bir altın lira vereceğini söyler. Dilencilerden on bir tanesi yerlerinden fırlayıp, liranın kendi hakları olduğunu kanıtlamak için türlü çabalara girişirler. Hatta yarışırlar birbirleriyle. Onikinci ise, kılını kıpırdatmadan yayılıp oturmaktadır duvar dibinde. Bunun üzerine gezgin de parayı yerinden kıpırdamayan on ikinciye verir. Bir altın için bile kılını kıpırdatmayandır sahici tembel.

Bazı “sığ” okumaların çıkarsadıkları gibi emeğin doğası ve “ne”liğini sorgulamakta değildir Aylaklığa Övgü. Russell; sanayi toplumuna yön veren kıyıcı yasalar ve kapitalist düzenin üretim/tüketim ahlakına bir reddiye yazmak için koyulmuştu işe. Bilhassa çalışmanın gerekliliği değildir tartışılmakta olan. Tartışılan; mevcut iş ve çalışma koşullarının gelmiş olduğu vahşet mantığının kendisidir olsa olsa. Toplumun olduğu kadar, bireyin de asgari gereksinimlerinin karşılanması için bir tür “kaçınılmazlık” imleyen çalışmanın ortadan kaldırılması fikri; hayalperestlikle bile açıklanamayacak akıl-dışılık olurdu. Oysa örgütlü biçimde çalışma koşulları ve saatlerinin düzenlenmesi arzusu, Russell ile popüler bir berraklığa kavuşmuşsa da birkaç yüzyıllık antikapitalist mücadelenin ana izleğindeydi zaten. Russell’a göre;

“Modern dünyada çalışmanın erdem olduğuna inanma yüzünden çok büyük zararlar doğmaktadır ve mutluluğa giden yol, refaha giden yol, çalışmanın örgütlü bir düzen içinde azaltılmasından geçer.”

Çalışmak nedir sorusuna ise bugün de geçerliğini korumakta olan yanıtı şuydu Russell’ın;

“Çalışma nedir? Çalışma iki çeşittir: Birincisi, yeryüzünde veya yeryüzüne yakın bulunan maddenin durumunu, başka bir maddeye göre değiştirmek; ikincisi de,başkalarına, yeryüzünde veya yeryüzüne yakın bulunan bir maddenin durumunu, başka bir maddeye göre değiştirmelerini söylemektir. Birinci cins çalışma tatsızdır ve az para getirir; ikinci cins çalışma ise tatlıdır ve çok para getirir. İkinci cins çalışma çok çeşitlidir: Emir verenler yanı sıra, ne gibi emirler verileceği konusunda akıl verenler de vardır. Genellikle, iki insan grubu tarafından aynı anda, birbiriyle taban tabana zıt iki cins akıl verilir; buna da siyaset denir. Bu cins çalışma için gerekli marifet akıl verilecek konu üzerinde değil, mesela reklamcılık gibi, inandırıcı konuşma ve yazma sanatı üzerinde bilgi sahibi olmaktır.”

Söz konusu makalenin romantik çekiciliğine kapılmamak ne mümkün! Kaldı ki saygınlığı da tartışmaya pek açık sayılmaz. Buna rağmen, yukarıdaki alıntıyı yapmadan önce “bugün de geçerliğini korumakta” olduğu notunu ekleme gereğini duydum. Çünkü,Russell’ın bana kalırsa kapitalizmin aldığı yeni biçim dolayısıyla santimental cazibesi hayli yüksek olsa da geçerliğini çoktan yitirmiş bir dizi argümanı da yok değil. Örnek mi? Russell; parasını içki ve kumara yatıran birinin bile, tasarrufa yönelmiş pintiden çok daha hayırlı bir iş yapmakta olduğunu söylerken şu apriori kapitalist yasadan yola çıkıyordu: Olabildiğince çok üretip; az tüketin. Tasarruf ettiğiniz birikimlerinizi bankalarımız aracılığıyla “hükumetlerimize borç verin” ki, bizler de daha fazla silah sanayi yatırımına para ayırabilelim. Böylelikle soğuk savaş mantığına halel gelmeksizin kitlesel üretim tezgahları sahamızı genişletebilelim. Bu 1950’li yıllar için genel-geçer kapital eğilimi ise de bugün için durum tamamen tersine dönmüştür. Yeterinden fazla üretim stoğuna sahip olan finans-kapital peygamberlerinin revize ettikleri yeni yasa ise şu: Hiç üretmiyor olsanız bile maksimum tüketim anaforuna girmekten çekinmeyin. Tasarruf öldürücüdür; siz tüketip, itaat edin sonra ölün. Özet; “consume, obey, die!”*** Artık Marks’ın söylediği gibi, kapitalizmin ağaçları değil, ağaçların gölgelerini sattığı bir tüketim düzeninde yaşamakta olduğumuza göre; bankalar aracılığıyla biriktirdiklerimizi “ödünç”alan hükumetler devri bitmiştir. Şimdi; daha fazla “tüketim” aracılığıyla beş yıl sonra cebimize girmesi muhtemel parayı da “hibe” olarak isteyen hükumetler devrindeyiz. Russell’ın sözünü ettiği müsrif sarhoş ve şuursuzca harcayan insan tipi şimdi sistemin tam da talep ettiği model değil de nedir? Modernizmin ekonomik düzeyi olan kapitalizm kemiklekmiş bir “ethos”u kalıcı kılmaktansa, onu durmadan yorumsallaştırmanın bezirgan mantığına yeni temellük etmiş değil sonuç itibariyle. Burada sorgulamamız gereken; Russell’dan da çıkarasayabileceğimiz yegane önerme; kapitalizmin çalışmayı bir “erdem” olarak vaz’edişinin ardındaki riyakarlık belki. Çalışmak; yalnızca emeği üzerinden sömürülen kitlelere biçilen bir erdemken; “boş zaman” ve aylaklık, ezenlerin malik olduğu bir üst-erdem midir yani?

Emek mi? Değer mi?

Diyalektik materyalizmin göbeğindeki kavram olan “emek”e geliyoruz böylelikle. “Kapital” yahut “Ekonomi-politiğin Eleştirisi”ni arka kapaktan okuyanlar; öteden beri Marks’ın emeği kutsallaştırdığından, hatta fetişleştirdiğinden yakındılar. Bu ise, aylaklığa, boş zaman sahipliğinin temeline döşenmiş bir mayın gibi algılanması demekti emeğin. Bir “vazife” yahut “ceza” oluşunun ötesinde hiçbir insani yönü olmayan kavram, kapitalist “emeğin onuru” diskuruna mı hizmet etmekteydi yoksa mirim? Oysa Alman İdeolojisi’ni yazarken Marks iki açık hedefe işaret etmekteydi. İlki; Öteden beri Alman İdealizmi ile temellenen değişmez “insan doğası” kavramına reddiye; ikincisi ise emeğin insanın dürtüsel olanlar da dahil belirli ihtiyaçlarını karşılamak üzere zorunsallığı. Doğayı dönüştürmek için ortaya konan fiziksel, zihinsel ve birim-zaman enerjisinin özeti adeta. Kaldı ki, Ricardo’nun emek-değer teorisini alt-üst edişi de esasında, emeğin kutsal; çalışmanınsa bir erdem oluşu iddiasını pekiştirmek değil, bilakis tersine çevirmekti. Kapitalist ekonominin emeğe değer koyması yaklaşımına itirazı vardı Marks’ın. Çünkü; değer’i yaratan zaten bizatihi emekti.

Marks’ın merkeze aldığı “emek” neden bu kadar önemliydi? İşte Pavese’nin şiirine başlık olan şu meşhur önerme yüzünden düpedüz: Çünkü “çalışmak yorar”dı. İşe fiilen başlar başlamaz diyecekti Marks; artık emeği o kişinin sahip olduğu bir olgu olmaktan çıkar. Sanıldığının aksine artık emeğin satılması bile söz konusu olamaz bu durumda.

Kapitalist kaymak tabakasına daha fazla artı-zaman, artı-ürün, artı-değer, artı-aylaklık hakkı üretebilmek için canını dişine takarak didinen insan güruhunun sahip olduğu tek değer gibi gözüken emek; iş ve Çalışma yasalarının hizmetine girdiğinde “açık çek”e dönüşüyordu. O halde Fourrier gibi kimi ütopik sosyalistlerin “çalışmak eğlenceli bir oyun gibidir” temrinlerine taban tabana zıt olan Marks’ın tam olarak söylediği neydi? Tamı tamına şuydu: Çalışmak ne bir erdem, ne de bir onurdur. Üstelik çok da yorucu. Sahip çıkılması ve uğruna mücadele edilmesi gereken; bu denli yorucu/öldürücü bir edimsel kip’in sonuçlarından hak edilen oranda pay alınması. Daha fazla boş zaman; daha fazla aylaklık hakkı. Emek; kendisi vasıtasıyla tüm artı-değer dağını inşa eden hüzünlü bir nakil aracı. Tüm kutsallığı bundan, çalışma formuna tıkılmış, yabancılaşmış “ethos”undan değil.

Pavese, Russell ve Marks. Yaşama uğraşını her biri bulundukları yerden daha katlanılır, daha az yoran bir hale nasıl getirebiliriz diye içtenlikle emek sarfetmiş, “tarihin piçleri”. Bakmayın öyle farklı ilhamlar telkin ettiklerine; bu yalnızca masum bir “paralaks”tan başka bir şey değil bana kalırsa. Bir yanıyla iyi de bir şair olan Pavese cümlesi; her üç adam için eşit derecede merâma uygun bir önerme niteliğinde hala: Çalışmak yorar!

O halde; nedir acaba son kertede bu kıssadan alınacak hisse?

-Çalışmak bir erdem değildir. Erdem ve erdem olmayanın ötesinde; yaşama uğraşının devamı bakımından makul düzeyde bir zorunsallıktır.

-Zihinsel ve fiziksel “güç/beceri” yerine, artık yalnızca birim-zamanını satarak geçimini kazananlar, büsbütün toplumsallaşmış emeklerinin ne üretmeye yaradığından habersiz oldukları gibi, bununla ilgilenmemektedirler de.

-Boş zaman ve aylaklık; çalışma saatleri aleyhine bugün olduğunun iki katı artırılırsa, zararlı çıkanlar yalnızca tüm ömürlerini aylakça geçirenler olacaktır.

-En az çalışmanın erdem olmayışı kadar; hatta ondan da fazla belki, mevcut tüketim ahlakını değiştirmeksizin daha fazla aylaklık talep etmek de haysiyetsizliktir. Çünkü hem bu dolce vita’yı sürdürüp; hem de sınırsız boş zaman ve tembellik talebini karşılamak için birilerinin köle gibi çalışmaya devam etmesi mecburi olacaktır.

Eğer kimin köle olduğuna değil, köleliğin kendisine karşı olacaksak; hiç değilse Russell’ın önerdiği sosyo-ekonomik düzenekte olduğu gibi istisnasız her birimizin dört saat çalışması icab ediyor. Bugün yazsaydı kitabını Russell; belki teknoloji ve otomasyonun imkanlarıyla kimbilir çalışma saati ikiye bile inebilirdi. Fakat öyle ya da böyle; yorsa da, zorsa da, çalışmak yaşamın deveranı için olsa olsa minimalize edilebilir; yoksanamaz.

Nihai önerme şu olabilir mi diye düşünüyorum: Emeğin değerli oluşundan ziyade, her değer bir emeği ön-gerektirir. Erdem arayacaksak; bu gereklilikte değil, bileşenlerinden biri de emek olan insan varoluşunun tümünde arayabiliriz. Yalnız ve ancak bu bağlam içinde aylaklık bir direnişin istiaresi olabilir.

* “Lavorare Stance” 1936 şiirin tamamı

**Aylaklığa Övgü adıyla dilimize çevrilen bu denemeler kitabının orijinal adı; “Praise of Idleness”

***Tüket, itaat et, öl!

Not 1: Cesare Pavese, yaşadığı dönemin sosyolojik konjonktürüne bîgane; kişisel acılarına gömülmüş bir sinik değildi hiç kuşkusuz. 1935'te anti-faşist çalışmaları nedeniyle tutuklanmış, bir yıl boyunca hapiste kalmıştı. Brancaleone Hapishanesi'ndeki bir yılından esinlenerek “Carcera” (Hapis) romanını yazdı.

Not 2: Düşünce tarihinde kendisine en fazla referansta bulunulan kimselerin en büyük talihsizliği şu olmalı: Kendilerini adanmışça izleyenlerin de, düşmanca reddedenlerin de önemli bölümünün eserlerine yeteri kadar eğilmemişlikleri. Bu talihsizlik aynı zamanda bi ortak payda; hem hayranları ve hem de inkarcılarını buluşturan. Karl Marks da kanatimce böyle bir düşünür. Sözgelimi “din bir afyondur” cümlesini aynı hararetle her iki grup da kullanırlarken, 1843 yılında yazılmış“Hegel'in Hukuk Felsefesinin Eleştirisine Katkı: Giriş” teki bu cümlenin öncesindeki sözler, bilinçli/bilinçsiz bir yoksayışla tüm bağlamından koparılmıştır. Oysa meşum cümle ile sona eren paragraf şudur:

“Din bu dünyanın genel teorisini, onun ansiklopedik özetleme kitabını, onun halksal biçimdeki mantığını, onun tinselci point d'honneur'ünü (onur sorununu), kendinden geçmesini, ahlaksal onaylanmasını, görkemli tamamlayıcısını, teselli ve aklanmasının evrensel temelini oluşturuyor. Din insanal özün doğaüstü gerçekleşmesini oluşturuyor, çünkü insanal öz gerçek gerçekliğe sahip bulunmuyor. Öyleyse dine karşı savaşım vermek, dolaylı olarak dinin tinsel aromasını oluşturduğu dünyaya karşı savaşım vermek anlamına geliyor. Dinsel üzüntü, bir ölçüde gerçek üzüntünün dışavurumu ve bir başka ölçüde de gerçek üzüntüye karşı protesto oluyor. Din ezilen insanın içli ezgisini, kalpsiz bir dünyanın sıcaklığını, tinin dıştalandığı toplumsal koşulların tinini oluşturuyor. Din, halkın afyonunu oluşturuyor.”

“BAZ” İSTASYONU

2012-01-29T14:44:00.000-08:00

Yol göstermesini okyanustan bekleme.
Bu soruyu, asıl yolu yitiren kamışa sor

(Biricik Son Kaygısı/Edmond Jabés)

Cambaz ve Rüya

Cambaz kelimesinin esası “can-baz”. Hani canını pazara süren manasında; canıyla oynayan. Rismanbaz denirmiş eskilerde cambaza. Aşk da belki biraz cambazlık işi. Aşık ile maşuk arasına gerili ip. Koptuğunda biter mi o halde? Elbette biter. Cambazın peşisıra gezip, can alışverişinden bir temaşa devşirmeye çalışana da cambaz diyebilir miyiz? Yoksa bu güvenli seyircilik pozisyonu onu daha çok madrabaz mı kılacaktır? İp, cambazın hakikati iken, madrabazın rüyasıysa; ip kopunca rüya biter, temaşalık aşk biter. Cambaz içinse hayat başkalaşır. Baştan beri ip üstünde yaşayan kimdir? O halde ancak yaşayanlar ölebilir. Yaşama taklidi yapan seyirciler bakımından temaşa mütemadiyen sürer. Sürer sürmesine de hiç yaşamadıkları için ölmeyenlere ölümsüz mü demeli; yoksa ömürsüz mü?

Kumarbaz ve Maya

Elinde bir çanak yoğurt ile coğrafyanın bütün kiplerini olumsallık gölü olarak algılamak: Ya tutarsa? Evet sahiden ya tutarsa ne olacaktır? Şudur olacak olan; bu göl yeni çanağıdır artık kumarbazın; okyanusları mayalamak üzere “arzu yoksunu” ömrüne koşulan.

Hokkabaz ve Kaya

“Bakın” diyecektir size; “Bakın azizim nasıl da taşları kelimelere çevirdim! Dinleyin onları; eğer dinlemezseniz, taşa çeviririm sizi hücceten. Kırılmış ve sahipsiz put’a çeviririm çehrenizi; dağlanmış bir damgaya çeviririm gözlerinizi, ağzınızı bir ustura kesiğine, ellerinizi cüzamdan bir kabahate çevirir, uzatırım iki yanınıza.” Buz gibi taşları alıp dayarsınız kulaklarınıza; konuşurlar hakikaten anlamasanız da. Anlamadan yaşayalım mı diyordu taş yoksa? El çabukluğu ile şaşırtma mesleğinin erbabıdır işte hokkabaz; siz anlamaya ve arta kalan zamanda yaşamaya çalışırken bir de bakmışsınız ki bir terziye çevirmiş sizi. Ama nasıl bir terzi: başı kendi söküğüne gömülmüş tuhaf bir terzi. Taşları dinlemek yetmemiştir. Elleriniz cüzamlı değilse de bir kabahattir işte. Ötesine bakmanıza gerek kalmaz. Kabiliyetli bir hokkabaz; insana böylesi anlarda “keşke taş olsaydım” dedirtebilendir.

Şahbaz ve Ayna

İri, beyaz doğan’lara şahbaz diyorlar. Yiğit, yüksekten uçan bu aksungurun en irisi hem de şahbaz. Koca gövdesiyle uçuşu ağır yırtıcı kuş; yalnızca avlanırken akıl almaz şekilde nasıl da hızlanır bilseniz! “Ancak bir benzerim öldürebilir beni” kabilinden; durgun, kendi halinde suyun mîratında saldırır da saldırır kendine. Beyazlığa katlanamaz şahbaz; ışığa katlanamaz. Didikleme cüretidir onu becerikli kılan. Benzerliğe katlanamaz, yoldaşlığa katlanamaz. Kendi iktidarını kıyıcılığında sabitleyen şahbaz, kahramandır bu bakımdan. Güçler savaşında bir kahramanın en büyük düşmanı ise, yine bir kahramandır.

Mürgbaz ve Haya

En tatlı sözleri de katarak cömertçe yemler onu. Yalan; kimi uçmaz-kanatlılar için en az darı ambarı kadar besleyicidir; bunu da pekala bilir. Kanatlarını kabartır horozun bu alaka; parlatır da parlatır teleklerini. Bir kibirlenir ki sormayın: “Sahibim beni sevmese okşar mı hiç ibiğimi?” Böyle geçirir içinden. Akşamleyin tüner tüneğine; sabah oldu muydu koşar yemlenmeye. Bu “dolce vita” sürüp giderken; alır bir gün koltuğunun altına sahibi horozu, seğirtir toz-toprak içindeki cenk alanına. Sürer meydana horozu adam; para-pul da değildir üstelik derdi. Bir hastalık gibi kanına işleyen; horozunun ona neleri feda edebileceğiydi galiba. Uzun bacaklı ve iri mahmuzlu türdeşi kan revan içinde bırakır çok geçmeden bizim kibirli horozu. Mürgbaz; “Hiç utanman arlanman yok mu senin” dercesine bakar yaralı horoza. Mahcuptur hayvan, neyse ki yemlenmesi gerekmeyecektir artık. Tüylerini okşamak, teleğini parlatmak, hepsi gereksizdir. Haya; mürgbazın horoza sunduğu “acı hayat” dersi olsa da, artık horoz için bu ders bile gerekmez.

Ateşbaz ve Riya

Ateşle oynamayı adet edinen, evvela usta bir yangın başlatıcısı olmalı. Ateşbaz da öyledir. Bir üfürüşüyle yakar. Ateşin derdi kendisiyle oynanması değil. Alevin davası; ateşbazın ona değdikçe yanıyormuş gibi “ah” çekmesiymiş meğer. Halbuki bir ateşbaz; alev çemberini hiç yanmadan atlayandır. Peki bu riya neden? Belki ateş sönsün; yeni yangınlar başlasın diyedir. İnatla sorar küle; “Ateşin söylemeye çekindiğini söyle**” der; oysa kül, ateşin sükutudur.

*“baz” Farsça bir son-ek. İsme eklendiğinde “cı, ci”, “yapan, eden”veya "oynayan" anlamı katıyor.

**Rene Char’dan bir satır

SLAVOJ ŽİŽEK: BİR ANTİ-OBSKÜRANTİST

2012-01-28T18:59:00.000-08:00

“Gerçek ütopya, durum meselesiz olduğunda; Olası ölümün koordinatları dahilinde çözümlenebilmesinin bir yolu bulunmadığında ortaya çıkar. Saf bir hayatta kalma güdüsünden yola çıkarak yeni bir mekan icat etmek zorundasınız.

Ütopya özgür bir imgeleme işi değildir.Ütopya içten gelen bir zorunluluk meselesidir.Onu tek çıkış yolu olarak hayal etmek zorunda kalırsınız ve bugün ihtiyacımız olan da budur.”

Slovaj Žizek

Eski Türkçeye “zulmet-i cehl-i iltizam” olarak geçmiş, hoş bir terim var; bugünkü söyleyişle “bilmesinlercilik” diyebileceğimiz bir tür “karanlıkçılık.” Batı dillerindeki tam karşılığı ise; “obskürantizm”. Bu anlayış, bilgi erişimini sistematik olarak karartma ya da kısıtlama çabası olarak özetlenebilir. Bilgiyi bir “talimat” metni biçiminde elinde bulunduranların, “malumat”ın kitleselleşmesine direnmesinde anlaşılmayacak bir yan olmadığı gibi, saygı duyulacak bir yan da yoktur. İşte en bilinir örneği, uzun yüzyıllar boyu Avrupa’nın dinsel ve entelektüel diline Latincenin egemen kılınması. Belki de obskürantizmin en enteresan antik örneğini eski Mısır uygarlığında aramak çok da beyhude olmayacak; çünkü tapınak rahiplerinin mabedlerin alt katlarında iklim ve astronomiye dair çalışmalarını büyük gizlilik içinde yürüttükleri biliniyor. Koca medeniyeti yöneten en ayrıcalıklı gücün erk kabiliyetine ek olarak “bilgi” olduğu düşünülürse, daha anlaşılır olabilir. Bizde de bilhassa hukuk ve tıp dilinin kendi bilimsel jargonları dışında “perdeli” bir yapı kullanıyor olmaları; üstelik bu dilin kısmen de olsa daha fazla kişi tarafından anlaşılması için yapılacak revizyonlara “şeytan icadı” mesabesinde bakmaları, tastamam obsküranist bir ‘lonca refleksi’ değil de nedir? Daha acıklısı; toplumu aydınlatma işlevlerine dönük olarak kendilerine “münevver” adı ihdas edilmiş entelijensiyanın zaman zaman obskürantizmi, toplumsal konumlarının zorunlu bir parçasıymışcasına bilinçli olarak terk etmekten kaçınmaları. Hiç değilse bir bölüm “aydın” söz konusu olduğunda, kullandıkları “sine qua-non/olmazsa olmaz”terim ve kalıpları tenzih ederek söylemeliyim ki, ortaya koydukları metinler aydınlatmak değil, karanlıklaştırmak maksadına hizmet eder gibi: Entelektüel rakımı, ‘anlaşılmıyor olma’ koduna bağlayan bir tuhaf bilgi topografyası hâsılı.

Başlığı Žizek olan bir yazıya niçin böyle bir girişle başladım peki? Çünkü bana kalırsa Slovaj Žizek çok yönlü entelektüel kişiliğine ve zengin çeşitlilikte konu ve kavram üzerine kabarık sayıda eser vermiş bir düşünür olmasına rağmen, obskürantizme düşmemiş oluşuyla da farklı bir öneme sahip.

O tarihte Yugoslavya’nın parçası olan, bugünkü Slovenya’daki Ljubljana kentinde doğmuş, altmışüç yaşında bir sosyolog ve filozof Žižek. David Lynch’in filmlerinin analizinden tutun, ekonomi politiğe; kültür endüstrisi eleştirisinden Lacan’ın yeniden okunmasına;Hitchcock'tan, Lenin'den Delleuze'ün 'organsız beden'lerine; ideoloji, mit, radikalizm,etik, kahramanlık,din gibi pek çok kavramın en az geniş bir özet kabilinden makaleler düzeyinde irdelenmesine kadar, spektrumu hayli geniş bir düşün adamı.

Bu akşam, CNN Türk televizyonunda C.Özdemir’in hazırladığı “Soru-yorum” adlı programın konuğu Žižek’ti. Tamamen bir rastlantı eseri karşılaştım ve kimi bölümlerini büyük ilgiyle takib ettim. Hem programcı ve hem de değişik katmanlardan izleyicilerin tüm sorularını büyük bir “konuşma aşkı” ile yanıtladı. Türkiye konusunda Avrupalı her entelektüelin ortalama bilgisinden fazlasına sahip olmadığını zarafetle sıkça yinelemesine rağmen; defalarca “Ay’dan Dünya’mız nasıl görünüyor” yollu soruya muhatab olmasının dışında bütün yanıtları olabildiğince içtendi. Üzerinde son derece sade ve basit bir tişörtle; alıştığımız akademisyen-aydınların “cool” görüntüsünden uzak, hayli sıcak bir profil çizdiğini eklemeden edemeyeceğim.

Kitle iletişim araçlarıyla alakalı yazıp çizdikleri dikkate alınarak sosyal medya konusunda kendisine sorulan soruyu; “tutkulu sevişmelerin dahil olduğu aşk”ın bitiyormuş gibi görünmesine dair duyduğu üzüntü ile açıkladı Žižek. Basit bir kamera aracılığıyla bedenini kamusal alana ifşa eden bireyin, kendi kişisel yalnızlık tarihine acıklı notlar düşmekten öteye gidemeyişi. Dan Brown’un çok-satan ve akabinde filme de alınan kitaplarını örnek göstererek, bu tarz hikayelerde iki karşı cinsin bedensel temasına en ufak yer vermeyişin; artık “aşka düşmek” deyiminin yerini, düşüş’lerin olmadığı tutkusuz beraberliklere bırakmasının basit bir örneği olarak ele alıyordu. Bu bence düşündürücüydü. Şiddet ile kolkola bir pornografinin sınırsız alanına arsızca sürgün edilen insani sevişme edimi, aşk bağlamının tamamen dışında, biyolojik bir tekniğe dönüştürülüp “Pazar”a sürüldüyse, hayatın geri kalan macerasına ayrılmış roman ya da filmlerde artık aşkın mütemmim cüzü olan sevişmeye ihtiyaç kalmıyordu demek.

Başka bir soru üzerinden, “iyi olmak nedir?” e verdiği yanıt da benim açımdan Žižekçe bir karşılıktı doğrusu. İyi olmak; bir insanın peşin‘varoluş’undan çok, ‘yabancı bir beden’ gibi, bir durumun değerlendirmesi için kullanılacak bir terim olabilir diyordu. “İyi edimler için mutlaka “iyi insan” olmak da gerekmez; pratiğiniz sizi bile şaşırtabilir.” diye ekliyordu ardından. İyi olmak; bu konuda alınmış özgür kararın sonucu ortaya konan bir ideal de değil esasında Žižek’e göre. “Teoride Freudyen olabilirim ama kendimi ve ‘insan’ı analiz konusunda doğrusu çok hevesli olmadım hiç. Derinlerde bir dolu günahla karşılaşabiliriz. Bunları görmek ister miyim bilmem. Mühim olan ‘iyi olmak’ şablonumuzu kendi dışımızdaki her durum ve insan davranışına uygulamakta diretmemek.”

Mor ve Ötesi müzik grubunun solisti de sosyolojik çözümlemelerin anahtar kavramı olarak sol tandanslı teorilerde tartışılmaz bir yeri olan “sınıf” terimini moda yaklaşımla “kullanışsız” bulmanın değerlendirilmesiyle ilgili bir soru sordu. Kendisini bütün o “dağınık” ve sahiden biraz da sistematiklikten uzak çalışma alanlarına rağmen, her fırsatta Marksist teori içinde değerlendiren Žižek için bu soru oldukça dikkatli yanıtlanması gereken bir soruydu bence. Ama neyse ki metinlerinden bunu hissettirmese de, oldukça “manevracı” bir dilsel kabiliyete sahip olduğunu bu program vesilesiyle fark ettiğim Žižek, ustalıkla kalktı sorunun altından. Şöyle diyordu özetle; bugünkü sosyo-ekonomik dinamiği doğrudan açıklamak konusunda “sınıf” terimini eski alışkanlığımızla kullanmak pek açıklayıcı olmayacaktır. Sözgelimi Somali gibi açlıkla burun buruna yaşamak zorunda kalmış pek çok yoksul ülkede işsizlik öyle boyutlara gelmiştir ki, buradaki insanlar bir lokma ekmek için adeta “n’olur biraz da beni sömürün” çığlıkları atmaktadır. O bakımdan “sınıf” bu sosyolojik durumu analiz etmekte yeterince kullanışlı olamayabilir demeye getiriyordu sanırım. Dedim ya; dilsel “manevra” kabiliyeti, hayranlık verici. Ancak bu tarz “ne şiş yansın ne kebap” nevinden dilsel manevralar bazan ortaya konan yemeğin “çiğ”liği sonucu da doğurabilir. Žižek de bana sorulursa pekala biliyor verdiği örneğin totolojiden öteye geçmediğini. Neden mi? Çünkü “sınıf” terimi, iş-güç sahibi proleterleri ve burjuva eliti ifade etmek için icat edilmiş bir terim değil ki bu örnek bakımından kullanışsız olsun. Tersine, “sınıf” terimi, ezen ve ezilen diyalektiğinin praksisine konu olan her durumda geçerliğini korur. Yoksul insanların sömürülmeye karın tokluğuna davet feryatları, her zamankinden çok sınıf kavramı ile açıklanmaya muhtaç değildir kim diyebilir? Bugünkü ekonomipolitik gidişat açısından “sınıf” kavramının teorik bazı revizyonlara gereksinim duyduğunu kimse inkar etmiyor zaten.Öte taraftan, özellikle Batı demokrasileri içinde “grev” olgusunun halihazırda aldığı tuhaf şekli irdelemesini oldukça mantıklı buldum Žižek’in. “Grev” diyordu Žižek; “artık çalışan, işçi sınıfının alt katmanlarının kazanımları için bir mücadele aracı olmasından çok, çalışanların; az sayıdaki imtiyazlı tabakasının aldığı kararlar uyarınca imtiyazlarını artırma maksadına dönük bir maksimizasyon düzeneği” Bu hakikaten üzücü olduğu kadar, görmezden gelinmesi zor bir gerçekliğe işaret ediyor.

Benim açımdan ilginç bir diğer soru da “utanmanın fenomenolojisi” üzerineydi. Žižek de bir hayli heyecanlandı soru karşısında. Soru sahibi, tam olarak şunu merak ediyordu; İnsanlığın bugün gelmiş olduğu noktada kendimizle gurur duymamızı neredeyse imkansız kılan bunca acı ve yoksunluk karşısında hala “utanç”duyma naifliğine bir ümit bağlayabilir miyiz? Hala insan mıyız’ın sorusu bir nevi. Žižek; ikirciksiz yanıtladı soruyu, umutluydu pek çok bakımdan: “Sinik insanların yeterince derine inebilirlerse, hala “utanç”duyabileceklerinden; utancın da insanlık ideali adına bir şeyleri kurtarabileceğinden umutluyum.”diyordu. Haklı olmasını dilerim elbette.

Türkiye özelinde güncel politik vaziyete dair sorulması beklenen bir dizi soru da soruldu. Kürt algısı, Ermeni olgusu, köktendincilik ve ulus devlet ikilemi, Osmanlı mirası, Avrupa Birliği ve “riya” pratiği gibi epey başlık altında sorulan sorulara normal koşullar altında Žižek’in verdiği yanıtları mutlu bir tebessümle karşılayacağımı umardım kendimden. Ama hiç de öyle olmadı. Bu durum, Žižek’in yaklaşım biçimine ve yorumlarına hak vermemekten ziyade, yine onu fazla ”manevracı” bulmakla ilgili sanıyorum. Hani Hoca Nasrettin’in “sen de haklısın”cılığına benzer, bana kalırsa gereğinden fazlaca yayvan yanıtlardı umumimiyetle. Yine de açık yüreklilikle belirttiği üzere; temel eğitimini Sırp bakışının ahkamınca tarih derslerinde “zalim Türk” imgesi eşliğinde tamamlamış biri olarak, “karşı kıyı”yı yeteri kadar merak eden bir aydın kimliğine kavuşmuş olması elbette Žižek’i Žižek yapan hasletlerden. Mevcut cumhuriyetimizi her ne kadar Osmanlının bir devamı addedilse de kuruluş aşamasında kimi “günah”lara yakıştırmanın Avrupa bakış açısı bakımından sekterlik olduğunu çekinmeden açıklaması bence önemliydi. Ulus-devlet modelinin tasarımcısı olarak Batı’nın eğer her ulus-devlet teşekkülünde olduğu gibi bir “günah” var ise; bunu yalnızca Türkiye özelinde değil, kendi modelleme tarzında da araması gereğini ortaya koyması da öyle. Buna ek olarak katıldığım bir diğer saptaması da şuydu: Bugün Avrupa’nın da kısmen muzdarip olduğu reel politik bağlamda, Türkiye örneğindeki haliyle “ulus-devlet mi; yoksa liberal İslamcılık mı?” ikilemiyle karşı karşıya bırakılmış bir halkın “ya…ya da…”ların saçmalığında debelenişi cidden acıklı bir durum çünkü.

Amerika’da Columbia, İngiltere’de Princeton Üniversiteleri de dahil dünyanın en saygın akademilerinde zaman zaman dersler veren;ülkesinin yeniden yapılandığı 90'lı yıllarda bir ara başkanlık için Slovenya Liberal Demokrat Partisi'nin adayı olarak bir ucundan siyasete de el atan, kendi ülkesinde sosyoloji enstitüsünde çalışan ve çok sayıda yapıt sahibi Žižek, her ne kadar kuramsal pozisyonunu sık değiştirse ve bazan “tutarsız” olmakla itham edilse de, yüzyılımızın en kayda değer düşünürlerinden biri kuşkusuz. Türkiye de dahil pek çok ülkede eserleri takib edilen Žižek’in şimdi de Hegel üzerine neredeyse bitecek olan bin sayfalık bir kitap hazırladığını bilmek mutluluk verici. Bir yönüyle muadilleriyle karşılaştırıldığında okuyucusu hayli fazla olan Žižek'in kendini “kasmayan” diliyle tam bir anti-obskürantist ve içten iletişim kurma becerisiyle “cool” değil sıcak biri olduğu muhakkak. Fakat bunca yapıtı ortaya koyan birinin insanlarla iç-içe bir tatlı sohbet erbabı olduğu izlenimi vermekten de ölçülü biçimde kaçındığı çok açık. Programın sonlarında kendisine “insan” parantezi ile ilgili sorulan soruya verdiği yarı müstehzi yanıt şu oldu nitekim: “Şimdi söyleyeceğim biraz ‘totaliter’ bulunabilir. İnsanlardan uzak kalmayı tercih ediyorum kısmen; tanımak için çabalamaya vaktim olmadığından belki. Çünkü yazmak istediğim pek çok şey var ve yaşayacağım fazla yılım kalmamış olabilir. Bilirsiniz totaliteryan anlayıştakiler soyut anlamda insanlığı severler ama somut olarak insan’a uzaktırlar. Ben de biraz öyleyim galiba; ‘insanlığı seviyorum!’ diyebilirim”

Not: Bir dönem N.Chomsky'ye ağır eleştirilerde bulunmuş, sonra "özür" sayılabilecek bir üslupla geri adım atmıştı Žižek. Halbuki Chomsky de tanıdığım en anti-obskürantist aydınlardan biri.

(S)ONSUZLUK VE BİR (ÖZ)GÜN

2012-01-27T01:32:00.000-08:00

Τα ΔαΚρυΑ ΠοΥ δεΝ ΦαιΝονΤαι…Ειναι Τα ΔαΚρυΑ ποΥ ΠοναΝε ΠεριΣσοΤερο.*

Tebdil-i mekandı, yollardı, yolculuklardı derken bir süredir haber dinlemiyordum. Kendi halinde yuvarlanagelmekte olan yerküremizin evrenselleşmiş köyünde insan ne kadar uzak kalabilir ki aşağı mahallenin cenaze haberlerinden. Ben de bugün duydum; “Arıcı” hariç tüm filmlerini gördüğüm Theodoros Angelopoulos ölmüş tuhaf bir trafik kazası sonucu. Hem de Pire yakınlarındaki bir otoyol üzerine kurulmuş bir nevi film setinde. “Sonsuzluk ve Bir Gün” adlı muhteşem filmiyle ilgili röportajında sarfettiği sözler geldi aklıma: Sormuşlardı Theo Angelopoulos’a; eğer yaşadığı gün ömrünün son günü olsaydı, ne yapmak isterdi diye. Cevabı şuydu: “Film çekmek.” Motorsiklet kılığındaki ölümün ona son dileğini gerçekleştirerek yaklaşması; hayat sahiden çok garip!

"Ağlayan Çayır"

Ankara Bahçelievler’de dört arkadaştık onun ilk filmini izlediğimde. Ev sahibinin çok büyük ekranlı bir televizyonu vardı; hani Theo Angelopoulos denince akla hemen şu beylik cümle gelir ya, “geniş planların ve uzun sekansların yönetmeni!” Biz de dört kafadar bu genişliği böylesi saçma bir ekran genişliğine tevdi ettiğimizden midir nedir, bu arkadaşın evine sermiştik postu. Film, "Ulysses'in Bakışı" idi. Ellerimizde kahveler; bolca sükut dolu sahnenin kelimelerden arınmışlık ilham edişiyle, yer minderlerine yarı uzanmış olarak izliyorduk. Film boyunca sessizlik yemini etmiş müridler gibiydik. Sık sık mitolojik metaforlara başvuran, tarihsel arkaplanlara gönderme yapan Angelopoulos tarzından, film zamanındaki yavaş damlayıştan belki; bir ara Aydın ve İsmail’in durduğu tarafa baktığımda uyuyakaldıklarını görmüştüm. Kalan iki kişi bir an gözgöze gelip gülümsedikten sonra, bu yeni tanıdığımız yönetmeni anlama isteğiyle kaldığımız yerden devam ettik filme. Şahane müziklere, Angelopoulos sinemasında daha sonra da eksikliğini görmediğimiz eşsiz ve dondurulmuş hissi uyandıran panoramik doğa parçalarına duyduğumuz hayranlıkla film sona ermişti.

"Leyleğin Geciken Adımı"

Sonraki yıllarda “Ağlayan Çayır” “Leyleğin Geciken Adımı” ve en çok da “Zamanın Tozu” etkilenerek izlediğim filmlerinden oldu. Elbette hasta bir yazarın son bir gününü Arnavut bir göçmen çocukla kurduğu ilişki kanalından anlattığı “Sonsuzluk ve Bir Gün”ün yeri bambaşka pek çok Angelopoulos hayranı gibi benim için de. Bu filmle Altın Palmiye almıştı gerçi; ama eğer almasaydı da entelektüel bireyin şahsi ızdırapları üzerinden açımladığı toplumsal düzlemin netliği, sinematografinin bir “dil”olarak sonuna kadar kullanılışındaki artistik beceri dolayısıyla her türlü ödüle layık olurdu.

Daha önce bu sayfalarda onun bir filminin bana düşündürdüklerini yazmıştım: Zamanın Tozu: (K)anılar Mezarlığı. Theo Angelopoulos denilince aklımdaki öncelikli şema onun geniş planlarından çok şu: Brechtyen açık uçlu anlatımı, pek çok filminde tekrarlı kullandığı şiirsel imgeler, döngüsellik ve zamanın karnına neşter vuran bitimsizlike dair ancak Tarkovsky’de bulabileceğimiz görsel imaj mühendisliği. Onun filmlerinde “bulmak” değildir konu; “arama”nın filmleridir daha ziyade. An’lar “mesela”cı bir tarzda değil, hakiki an’lar olarak inşa edildiğinden, modernist Avrupa sineması içinde “yavaş” yahut “sıkıcı” olarak değerlendirildiği de olmuştur. Hayat da pek çok bakımdan “yavaş” ve “sıkıcı” olduğundan belki, insanlar bazan filmlerden sahicilik değil, yapaylık talep edebilirler. Bu durumda Theo Angelopoulos filmlerinin tepetaklak edilerek “yapay” bir dilsel mantıkla işlediği bile iddia edilmemiş miydi? Tuhaf renkli ağaçlar, puslu deniz, flu kayıklar, sarı yağmurluk giymiş bisikletli adamlar ve Balkan yazgısı. Angelopoulos sinemasının geniş planlarla koca bir okyanusu kamera vizöründen insanın avcunun içine koyması dışında devşirilecek imgesel hazineler bunlar.

"Sonsuzluk ve Bir Gün"

“Öteki Deniz” ya da “The Other Sea” filmini bitirebilmesini ister miydim bilmiyorum. Angelopoulos bana kalırsa bugüne değin çektiği tüm filmlerde hep “öteki deniz”i anlattı zaten. Öyle bitimsizdi ki; elbet ucunu bucağını bulamayacaktı; zaten bunun peşinde de değildi galiba. Bu son filmini bitirmiş olması, ancak başka bir kıyıdan denizin başka bir manzarasına dikmesine yarayacaktı kamerasını belki. Yaklaşık otuz yıldır yaptığı gibi yine Eleni Karaindrou’nun benzersiz, içli müziklerini yakıştıracaktı sonsuzluğuna. Elimizden ne gelir; o çok sevdiği müzikle uğurlamaktan başka! Ölümsüzlük daima bir “masal” gibi gelmiştir bana. Fakat şu an dünyaya bir “eser” bırakmak için çırpınanların pek de haksız olmadıklarını hafiften kavrıyor gibiyim. Yahya Kemal’in sözleri geliyor aklıma:

Ölmek değildir ömrümüzün en fecî işi,

Müşkül budur ki ölmeden evvel ölür kişi.

Ölmeden evvel ölmeyip; müşküle konu olmayanlardan biri; ruhun şâd olsun Theo Angelopoulos!

Theodoros Angelopoulos

(27 Nisan 1936 - 24 Ocak 2012)

*Akmayan gözyaşları; onlar en çok can yakanlardır.

IMDb

PİPO, NAR, İNAT VE NİHAYET…

2012-01-26T08:18:00.000-08:00

Bazı nesneler vardır, hayatımızın bazı bölümlerini onlar dolayımıyla hatırlamadan edemediğimiz. Gül ağacından imal edilmiş bir pipo vardı mesela; hemen yanıbaşında kırmızılı kese biçimindeki ambalajı içinde elma aroması yayan nemli tütün. Metal, bir ucu sivri temizleme ve tütün yerleştirme gereci sonra. Pipo kullanımını zevkli kılan da biraz bu emek gerektiren tatlı seremoniydi belki. Doldurulması; ondan da evvel iyi bir piponun ve kaliteli tütünün seçimi, tütünün hazneye iyice yerleştirilmesi, nem dengesi, gereken sıklıkla pamuklu özel çubuğuyla temizlenmesi, her biri alınan keyfi genişletmek için gereken törenin bir parçasıydılar adeta. “Çalışmak yorar” diyenler kısmen haklı olsalar da; çalışmadan yorulan nice beyzadeler görmüşümdür ki,hayatın tatlı olmaklığını bizzat “deveran”ına borçlu olduğumuzdan bihaber ölgün-hazlar hayallemekteydiler. O nedenle asıl yoranın cüsseye oranlı çalışmak değil; çalışmakla koşutluk taşımayan noksan tatlar olduğunu özetliyordu sanki bir nefeslik pipo içimi. Oturup bir kenardan izlerdim her seferinde; bu öznesi ve nesnesi barışkın, yabancılaşmamış keyfe dönük emeği temaşa eder, manasız bir güven duyardım nedense hayata dair. Tam bir erkek dünyasıydı, bilirdim; pipo içme alışkanlığım da hiç olmadı üstelik. Ama seyretmenin bana verdiği itimadın yumuşaklığına yayılmadan edemezdim. Defalarca; birkaç yıl boyu izlemeye devam ettim. Kullanılmadığında, konsolun üstünde her zamanki yerinde öylece durduğunda da bazan alıp boş boş koklardım pipoyu; gül ağacından yapılmış olmasındandı belki koklama arzum. Gül kokmasını mı umuyordum, kimbilir; oysa daima kesif bir tütün kokardı ve ona eşlik eden canım elma aroması: Captain Black!

İşte bu tek bir nesne ve akabindeki seremoni bir hayat kesitinin kateksisi adeta benim için. Ankara; giriş katındaki küçük evin uzak Anıtkabir silüetine arada göz değdirebilirliği. Pencerenin hemen altına dökülmüş kırmızı at kestanesi yaprakları; sonbahar yani. Hafif kararmış şöminenin pervazlarına dizdiğim alçıdan yapılma minik çalgıcı figürleri, karşıda çok amaçlı ve daima kaldırabileceğinden fazla nesneyi taşımak zorunda bırakılmış ceviz eski bir konsol, üzerinde duran bir pipo ve küçük narin şişesiyle yasemin yağı. Kasetçalarda Fikret Kızılok; “Gönül” diyor, mutfaktan yükselen makarna yahut yumurta ve türevleri kokusu. Hiç soğumayan çaydanlık; her on dakikada bir çalan kapı, koltuğun eprimiş kadifesi arasına kısılmış bir kitap ayracı, aynı yerde ebruli bir fular. Saçlarımda dolaşan uzun parmaklı kocaman eller; kelimelerin şimdiki kadar hesaplı-kitaplı ortaya dökülmediği yalın anlar.

Tüm bu hayat kesitinden, gül ağacından yapılmış o pipoyu çekip çıkardığınızda ne olabilir ki? O tek bir nesne yoksayılsa? İlk önce, şöminenin kenarındaki alçı çalgıcılar devrilir yere ve unufak olurlar mesela. Kasetçalardan yükselen şarkı kırılır en ince yerinden; “gönül”kırılır yani. Konsol, kapıdan geçen bir eskiciye verilir. Bütün yüklerinden arındırılıp; çekmecelerindeki şiirler ve fotograflar yakıldıktan sonra hafif duman kokusundan ötürü eskiciden özür dilemek gerekmeden öylece verilir. Çaydanlık soğur, çalınan kapılar açılmaz, ebruli fular kitap dolu bir kolinin ağzını bağlamakta kullanılır, kitap ayracı kadife döşemeye perçinlenir ve saçlarda gezinen eller itelenir, ötelenir. Kestane yaprakları aslına rücu eder ve mevsim değişir, şehir değişir, karar değişir, plan değişir, hayat değişir: Hepsinden bir “inat” gelişir. Aşk, inatla yer değiştirir. Değiştirilemeyen; yere çalmaya kıyılamayan bir tek yasemin şişesi şimdi. Kimbilir o da belki ilk öpüşlere ev sahipliği yapmanın remizi.

Bir inattan hayata kullanılmamış kesitler açmak. Olmayacak şey diyenler yanıldılar; oldu işte. “Bu kadar çabuk mu? İyice düşündün mü?” “Evet” di o zamanlar yanıt yarıyarıya; “Evet bu kadar çabuk!” İyice düşünmek mi? Neyi? Hem niye? Oldu işte. Bir nesne eksiliverince, hayat değişti; bunun nesi düşünülecekti.

Derken bu defa “nar” girdi hayatıma. Nar ki kutsal kitaplarda yer alan mukaddes cennet meyvesi. Benim de en sevdiğim meyvelerden. Çocukluğumun koca tepsiler üzerinde döke-saça yenilen; tatlı, ekşi, mayhoş nazenin meyvesi. Küçücüktüm daha; öyle net hatırlıyorum ki ona ilk hayran oluşumu. İnsan bir çocuğun, meyvedeki şekerli lezzete bağlanmasını bekler öyle değil mi? Fakat başkaydı benim hayranlığım: Tepesindeki çenekten bıçakla kesivermişti babam, sonra da “çat” diye eliyle ortadan bölüvermişti. Tülsü beyaz zarının arkasındaki o bütünleşik pembe taneleri gördüğümde, lezzet en son aklıma gelendi, anımsıyorum. Beni asıl büyüleyen meyvenin formu ve dokusuydu, o yaşta adlandıramasam da, tam olarak buydu. Çünkü şöyle demiştim babama: “Keşke böyle bir kolyem olsa; pembe, parlak yuvarlaklardan” Babam; her kahraman baba gibi, “alırız” demişti. Almıştı da nitekim narın o mücevher görünümüne renginden başka herhangi bir bakımdan benzemeyen; ucuz bir zincir ucunda pembe camdan yapılma bir kolye. Sevinmiştim. Ama hep de bilmiştim, bu kolyenin nar tanecikleriyle uzaktan yakından alakası olmadığını. Nar; yemesi de taklit edilmesi de zor bir meyveydi.

Kim bilebilirdi bir inat-sonrası kurulan bir hayat alegorisinin “nar”la besleneceğini? Nar’ın başına bir şapka alıp; benim “nâr”ım olacağını? Yedikçe yanacağımı; yandıkça “su”dan uzaklaşacağımı. Oturduk karşılıklı. Kocaman bir porselen kase içine özenle ayıkladı narları. Sarı, acımcı iç kabuklardan en ufak bir kırıntı karışmasına izin vermedi pembe taneler arasına. İçinde zarif saplı bir tatlı kaşığı; getirip koydu önüme. “Ne gerek vardı?” dedim ilk seferinde; ben öylece ortasından kırıp yemeye alışkındım ne de olsa. “Olsun” dedi; “ “Olsun; sen yorulma, bundan böyle ben ayıklarım senin için narları, yeter ki sen ye, zayıf düşme!” O gün bugün, hep kaseden yedim narı. Paramparça, bütünlüğüne hiç tanık olamadan, kabuğunun yarılışındaki hazdan uzak, zahmetsiz. Öyle ya; çalışmak yorardı madem, yorulmamalıydı üç kuruşluk lezzet için. Yorulmadım ben de. Pek çok şey için yorulmadım uzun yıllar. Çorap satın alırken bile seçmek zorunda kalmadım; bana hangi rengin yakıştığı belliydi zaten. Saçlarım bile taranıyordu çoğu zaman; “lüküs hayat, oh ne rahat” dı nereden bakarsan.

Neydi bu türlü daimi dinlence? Mayalanma mı demeliydi, yoksa tavsama mı büsbütün. Günün birinde, olmadık bir şekilde nefes nefese yorulunca bu nar; bambaşka bir nâr olmaya başladı; kor olmaya başladı, yakmaya başladı. Kaseye bakıp uzun uzun düşündüm: İlkin babamı, sonra da nar kabuğunun çatlayıp meyvesini cömertçe pörtleyişindeki arsızlığı özlediğimi fark ettim.

Ve bugün; işte tam da bugün, içi pırıl pırıl narla dolu ince nadide porselen kaseyi masanın ta en kenarına kadar sürükledim elimle. Sınırda durdu bir müddet; hani düşmekle düşmemek arasındaki sınırda. Son bir kaşık alıp ağzıma atmak gelmedi içimden. Gelmedi işte. Tek parmağımla iteledim kaseyi. Düştü. Herbiri dağılırken döşeme üzerine; “nihayet” dedim. “Nihayet bir inattan devşirilmiş nâr söndü.” Nar ayıklayan eller kim derdi ki böyle acımasız bir tokata dönüşsün? Yüzümdeki son vefa izi de ayıklanıp dolduruldu böylece kimbilir hangi kaseye!

Yakınlarda biri bana şöyle demişti: “Bu tarihi unutma!” Ardından da hemen adımı eklemişti; “Bugünü sakın unutma noktanokta!” Unutmadım. Ne o günü, ne bugünü ne de başlayan ve bitenlere dipnot düşmüş herhangi bir günü. Unutmak; mükafattır değerini bilen için. Oysa ben cezalıyım. Hafıza bazıları için “imkan”ken; bazılarına sabitlikler arz eden despot bir olasılıksızlıktır belki.

“dixi”.

AĞLAYAN/AĞLATAN QAFE

2012-01-25T04:56:00.000-08:00

Yukarıdaki videoda yer alan müziği ilk kez on yıl önce dinlemiştim. Çerkes bir arkadaşım hararetle dinlememi istemiş ve vesile olmuştu. Gerçekten insanın iliklerine işleyecek kadar etkileyici bulmuştum o zamanlar da. Sonraları ara ara dinlediğim oldu. Adigelerin geleneksel şarkılarından biri Ağlayan Q/Kafe. Çerkes diyasporası tarafından çok sevilmiş, benimsenmiş bir şarkı.Akordeonun nağmeleriyle bin türlü resim geçiyor insanın gözü önünden. “Kafe” bir Çerkes şarkı formu eğer yanılmıyorsam. Geçenlerde tesadüf eseri yeniden dinledim ve merak ettim şarkının geçmişini. Çerkeslerle ilgili farklı bilgi platformlarında çeşitli hikayelerin kaynaklık ettiği yazılıp çizilmiş şarkıya.Hiçbir hikaye bir diğerini tutmuyor üstelik. Sık rastlanılan aşk hikayeleri pek çoğu; Adanalı bir pamuk tüccarına gönülsüz verilen bir kız ile, aşık olduğu genç adamın öyküsündan yola çıkmış biri. Diğeri, Rus asıllı bir kız ile ona tutkun genç adamın hikayesi. Tevatürler muhtelif kısacası. Sanki aklına esen bir hikaye uyarlamadan edememiş güzelim müziğe. Düşündüm: Ben ne için bu kadar sevmiştim acaba bu tınıyı? Benim zihnimde ve sırf bana ait uyanan bir hikaye de var mıydı yoksa? Evet vardı.

Bu Kafe’yi ne zaman dinlesem ilk hissettiğim şu oldu: Gözü arkada kalmışlık. Hani gidersin; bir zorunluluk neticesi ayakların öne öne gider de başın boynunu koparacak denli geriye dönüktür. Ardında kalanlar büsbütün ardında kalmazlar da sanki, gittiğin yola döşenirler. Tuhaf bir “göç” hikayesidir neresinden bakarsan; bir sürgünlük yahut. Madem ki niyet edilmiştir; madem yola çıkılmıştır bir defa, niyedir peki bu gözü arkada kalmak? Bir “sebep” aramak belki; durmak için, kalmak için yalın bir “neden”. Bu Kafe; bir yarılmışlığın bestesi adeta. Çünkü habitatından kopartılmış hiçbir canlı bütünlüğünü koruyamaz. Bir acı, bir hüzün mihmandarıdır ya tüm göç ve sürgün hikayelerinin; bu da biraz öyle gelir bana. Bir yanın ölüdür, bir yanın diri. Bir yanın yol aldıkça “burası” olmaktan çıkan “orada”dır; bir yanın yeni duruma uyarlanma çırpınışında. Yekpare kalmanın imkansızlığında; yarılmışlığın, bölük-pörçüklüğün noksanlığında bir muhacir ebediyen gerilmiş bir ip olarak kalmaya mahkum. Kalmak için küçük bir neden bile bulamayış; toprağının sana tüm varoluş gerekçelerinden silkinerek bakması. Diğer yandan varılacak mekandaki müphemlik. İhya edilemez, rücusuz bir coğrafyanın şart kipi yani. “Eğer kalsaydım”lı cümlelerin her seferinde farklı yüklemlerle sonlandırıldığı geniş permütasyonlar çılgınlığı. Sosyolojik hiçbir tenasübün seni “yerli” kılamadığı bir yabanlık. Giderilemez bir muhacirlik psikopatolojisi. Aradan değil on yıl, bin yıl da geçse; bir yanıyla demir kazıklarla bulunduğu yere çakılmış bir sürgünün, öteki yanıyla tahta bir kayıkta deryada sallanışını bir araya getirmeye yetmez ki. Bir kez ve sonsuzca kendi benliğinden diklemesine yarılmış birinin varlığını bağladığı kod; işte bu daimi eksiklik: Bilinçteki müzmin gedik fenomenolojisi.

Gözü arkada kalmışlık. Neye bakarsan, “hoyrat bir makasla eski bir fotograftan oyulmuş”* bir tenhalığın sirayet etmişliği. Manzaranın tuhaf Kafkas pusundan bir türlü arınamamışlığı. Süt-beyaz boyunda yadigar bir öpüşün kıpkızıl masum şehveti. Gözü arkada kalmışlık, sahiden ardında bir şey bırakmışlığa delalet etmez ki. Gözü arkada kalmışlığı var eden, gözün sebepsizce “-di’li geçmiş zaman”da yekpare bütünlüğü terk etmeye direnişi. Islanması bundan, ağlaması da. Geri kalan her şey yolundadır aslında.

*Metin Altıok’un “Kavaklar” şiirindeki bu tanımlama koparılmışlık yazgısının eşsiz bir özeti değil miydi?

TEBDİL-İ MEKAN

2012-01-24T12:18:00.000-08:00

Geldim. Nereden gelip, nereye gittiğimi bilmeden geldim. Ev ve sokak ense kökümden buhurlanan yasemin kokusunu özlemişti. Bense mandalin yaprakları ve kapı önündeki sardunyanınkini. Kokladık birbirimizi; karışınca sırf bize mahsus bir terkib oluştu. Başkalaştık, bambaşkalaştık. Çağırdılar; çağırdı: “Hadi” dediler, “sokağa çık” Çıktım. Geceydi. Yağmur sularında sokak lambalarının beyzi ışığını sıvılaşmış akarken gördüm. Hatta o şahsiyetsiz ışığı orta yerde yuvarlanırken gördüm; izbe binaların yılgınlığına yuvalanırken gördüm. “Korkma” dediler; “bir ayağını diğerinin önüne koy ve tekrar et bunu yol boyu.” Bir ayağımı diğerinin önüne koyarak yürüyordum. Oluyordu sahiden; unutmamışım. Hızlandım. Çünkü “çabuk gel, özledik” demişlerdi. Derken bir de baktım arkama; hayat takılmış peşime. Hep birlikte katediyoruz kenarları topçamlarla çevrili yolu. Gövdesini terk etmiş bir ağaç dalı, boş bir kese kağıdı, tüyleri küllü bir kedi peşimde. Emlak ofisinin camekanından bakan adamın gözleri, zift rengi saçları olan kızın koyuluğu ve bir yaraya benzeyen dudakları, kaldırım kenarına birikmiş yorgun toprak peşimde. “Hadi; kırmızı yakut rengi içecek tavsamadan gel!” Böyle diyorlardı çağrıcılar durmadan. “Geliyorum; geliyoruz” diyordum. Fena kırmızıydı demek ki yakut, bekletmek olmazdı. “Hadi” dedim ben de peşimde kim varsa, peşimde ne varsa; “Hadi hepiniz bitişin bana, doluşun içime, yollanalım!”

Bitiştiler o dakika bana; doluştular. “Ben artık eskisi gibi değilim” yetişti ilkin; hemen ardından da başlıksız bir mektup. Muhatabını arayan ağır bir küfür, kapanmayan; ama kanamayan da bir yara sonra, hepsi bitişti. Biz yolu yol eyliyorduk bütün bunlarla. Bir tebdile konu olmayan tek çakıltaşı kalmıyordu. Elimi uzattığımda soğuk bir demir olan yumuşak görüntü parçaları, yaşlanmış gevrek bir tebessüm, tanıdık olmayan bir çift açık kol hepsi bir aradaydı işte. Beni yeniden yaratacaklardı. “Elimizde ne çok şey var” diye geçirdim içimden. Biraz yavaşlasam, son anda ardıma takılan keskin dişler, kanlı gözler ve gürbüz kalın boynu kaplayan parlak tüyler de yetişecekti. Yavaşladım. İnsan olmanın vazgeçilmez nesi vardı şunun şurasında; ayaklarını birkaç kez sürçmeye gör, zaten tökezleyiverirdin oracıkta. İnsanlıktan tökezlemek, bu varoluştan caymak öyle atla deve değildi ki. Yavaşladım ben de ansızın; sürçüverdim öylece. Öptürdüm kendimi peşimdekine. Ormancıl nefesine vuruldum ve vahşetinden vahşetimi öptürdüm.

Buydu işte. Hakiki tebdil mekanda değildi. Hakiki tebdil, surattaki “insan”denilen maskeyi def etmekle mümkünmüş. O maske ki bir tükürüğe bakarmış meğer. Tükürdüm bir anda: hafiflemek bundandı sanırım. Kuyruğumla, keskin dişlerimle kurt olup, kurtuldum! Peşimde havhavlar, peşimde kölelikte sebat teraneleri, peşimde Ademler ve Havvalar, peşimde gülen ayva ve ağlayan nar, peşimde kışı sektirmiş sonbahar, peşimde yağmurlu ve puslu havalar. Peşimde; koca bir hikaye vesselam. Ben artık kimsenin sadakat masallarıyla doymuyorum. Kim nasıl geçti kendi kıyıcılık metamorfozunun sıratından, merak etmiyorum. Neden merak etmiyorum biliyor musunuz? Çünkü artık benim de hakiki bir tebdilim var; benim de bir “kurt”oluş hikayem var. Benim de bin nasihatle uzamayan kuyruğumu, sırf bana mahsus tezgahlanmış bir musibet ile sonsuzca besleyen bir tarihim var.

İlk tekme atılacak düşenler listesinden kaydını silmek. Başka ne var peki? Merhametin tıkanık kılcal damarları var. Günahın günah olmaklığını kurcalamayan bir vicdan ki “sızlık”ekinden ayrılmaz artık. Salt inletme becerisi, inlemeyi önler mi; denemek var. Çocukluktan kalma başarız yedi kiremit oyunlarını aktarmak var ömrün lüzumsuz hatıralar hanesine. Gökyüzünü yırtık bir mavi atlas olarak umursamamak var, yerselleşmek var, yerleşmek var.

Ardımda Pekos Bill’ler yok. Büyü yok, umut yok! Umut; zavallılar için uyarlanmış melodramik bir vahşet. Gereği kalmadı.

“PEMBE” DİYE BİR RENK VARDI:RIZA MAKAMI

2012-01-18T10:52:00.000-08:00

“Öl desen ölürüm demiştim. ‘öl’ dedin. Öldüm.”

Öyle çetrefil umutlara bel bağladığımız çok oldu. “Sonu yok” tabirinden birbirinin zıddı iki anlam türetmek pek insanca. Bir o kadar da acınılası bir semantik istihza. İlki; “bitimsiz” Utanmazca, yılışık bir umutla içeri sızmak baht kapısının boşluğundan. İkincisi; “yolun sonu görünüyor” determinitesi. Seçer, beğenir, alırsın meşrebine göre. Mühim olan yolun sonuna gelmeden görmek değildir her zaman. Asıl önemli olan; bitmek zamanına rızadır. Çünkü yol’da olduğunda, yalnızca “yol” var. Yol verildiyse sonunda; orada da “rıza”.Yüzümüzü, bahtımızı, yolumuzu; karartan da var olsun, ağartan da.

Taşkın bir gönülle nice hatalar yaptık. Bağışlandık da çoğu zaman, kendimizi bağışlayacak kadar engin olamadı şu gönül. Fikir yoldaşı, gönül yoldaşı, can yoldaşı olup bulanıklığı durultan da sağolsun, durultmayan da.

Güneş vurduğu kadar bereketlenir renklerin rahmi. Her biri siyahta gizli bir kongre halindedirler, biliriz. Yeşilin bir vakti vardır, mavinin bir mevkii. Sarının bir küslüğü, yorgunluğu. Hatta grinin bile bir diyeceği. Pembe diye bir renk vardı bir de; kalp zarını gölgeleyen renk, evler-ocaklar şenlendiren, korun en sakındığı renk. Gerçekten pembe diye bir renk vardı dediysem; olduran da, solduran da aşk olsun.

GÖNÜL TOPOGRAFYASI: ÇALAB’IN TAHTI

2012-01-17T15:31:00.000-08:00

Hak bir gönül verdi bana ha demeden hayran olur,

Bir dem gelir neşe saçar, bir dem gelir giryan olur.

Bir dem giderek camiye yüzünü sürer secdeye

Bir dem varır kiliseye incil okur ruhban olur.

Bir dem gelir İsa gibi, ölmüşleri eyler diri

Bir dem çok kabarır kibri, Firavunla Haman olur.

Yûnus Emre

Yılmaz eniştenin bir kızkardeşi vardı; adı Gönül. Tanıdığım ilk Gönül’dü bu, henüz beş-altı yaşlarında olmalıydım. Sonra iki lafın birinde “gönül” diyordu insanlar; “deli gönül uslanmaz”lı cümleler, “iki gönül bir olunca samanlığın seyranlığı”gibi manzaralar. “Nedir?” diyordum; “Nedir Allah aşkına bu gönül?” Peşisıra da çocuk kavrayışı işte; tombul ve beyaz tenli Gönül abla canlanıyordu gözümde. Büyüdük, yetiştik; “gönül”lü cümleler çeşitlendi, çoğaldı. Fakat tuhaftır; hala bu yaşımda bile bana sözcüğün ilk çağrıştırdığı, o kanlı-canlı Gönül abla. Hala; manasını bir türlü tastamam kavrayamadığım şu çocukluğumun alengirli kelimesi “felek” gibi gönül de zihnimin buzlu coğrafyasında kızak kayıyor. Soru değişmemiş görüyorum ki: Nedir bu “gönül, gönül" dedikleri?

En başta bir imkân gönül; Ahmet İnam’ın o güzel deyişiyle bir “tomurcuk kavram” Göğsümüzün sol tarafında yumruk büyüklüğünde çarpıp duran kalp ile özdeşleştirildiği de oluyor. Onun atıştaki azmini içerse de, gönül kalpten çok daha fazlası galiba.

Düne ve güne açık bir ikametgah. Yarını içermeyen bir tarihsellik. Neden yarın’ı içermez peki? Gönül; Mesnevi’nin tatlı hikayelerinden birindeki “tasalı öküz” değildir de ondan. Nasıldır bu tasalı öküz; kısaca anlatayım şimdi. Suyu ve çimeni bol bir adada bir öküz yaşar. Her taraf lale, nergis, sümbül açar baharda. Yağmurdan da, rüzgardan da nasipli; gümrah bir beldedir burası kısaca. Öküz; her sabah kalkar, yayılır bir güzel cânım çayırlara, doyurur tıka-basa karnını. Hava kararınca da; bütün öküzler gibi çekilip bir kenara uyumaya niyetlenir. Ama bu öküz diğerlerinden farklıdır biraz. Tam gözüne uyku girecekken, tez davranıp kanına giren bir tasa kemirir içini: Acaba yarın yiyecek ot bulabilecek midir? Ya bulamaz da aç kalırsa? Ya uyandığında bütün otlar kurumuş ya da başkaları tarafından bitirilmişse? Tasası budur bizim öküzün. Sabahı zor eder döne döne. Derken gün ağarır; soluğu çayırın yamacında alır vehham öküz. Bakar ki civar yemyeşil, iştah açan otlarla dolu; akşama kadar yayılır çimenlikte, doyurur yine karnını. Akşam olup ay nöbeti devraldığında güneşten; başlar bizim öküzün çilesi: Acaba yarın yiyecek bir tutam bile ot bulamazsa ne olacaktır? Bu böyle sürüp gider; akşam-sabah limbusunda tasalı bir öküz. İşte gönül; yarını inşa eder etmesine ancak bir sigorta poliçesine tevdi etmeden, tasalı öküz sendromundan uzak becerir bunu. O halde tam da şimdi şu soruyu sormak zorundayız: Her insanın bu tanıma uyan bir “gönlü” var mıdır?

Herbirimiz apriori olarak bir “gönül” taşıyor olmalıyız; en azından potansiyel olarak. Ama gönül insanı olmak bambaşka. Herkesin gönül insanı olduğunu söylemek; misal ben de dahil olmak üzere pek çok insanın tasalı öküz sendromuna tutulmadığını söylemek ne kadar zor.

Bir bakıma “tavır” da demek gönül dünyaya dönük. Bir eyleme gücü. Kendine ve dışına aynı anda bakabilen çift taraflı bir göz. Dönüştürme gizilgücü gönül. Bedeni de içeren bir arzu-hal. Yine A.İnam terimiyle söylersek; bir arzu-bilinç. Tefekkürün mütercimi öte yandan; algıların kılgıya evrildiği “nüsha-i sugra”* belki.

Bana kalırsa gönül; aklın da çok uzağında değil. Ama salt araçsallaşarak topal gezmeyen aklın. Gönül; aklın merhamet evreni. Her bireyin kendi anlam alanından kodlarla şifrelenmiş bir çeşit sır-metin. Şu benzetme geliyor aklıma: Anahtarını üzerinde taşıyan bir asma kilit gönül. Kendi kilidini açmaya ayarlı olmayan bu anahtar, iki gönül sahibinin karşılaşmasında devreye girebilen bir cevherden mamul. Gönül kendi kasrının imkanlarını ancak başka bir gönülün dolayımıyla gönülleyebilir. Galiba “samanlığı seyran” haline getiren kripto da bu olmalı. “gönülden gönüle yol gizli gizli” dedikleri de.

Batılı dillerde bir karşılığı olmaması ne tuhaf “gönül” sözcüğünün. Örneğin İngilizcede; “heart, mind, soul” hatta “heves,meyil” manasında “inclination” ile karşılanmaya çalışılıyor. Halbuki Farsça “dîl” Türkçe “gönül” kelimesi; tek başına hem tüm bu anlamları barındırıyor; hem de tam olarak hiçbiri değil. Terkibi karmaşık ve zengin bir moleküler ittihada bağlı adeta.

Böylesine çok taraflı bir güçle donanmış gönül her cefaya dayanır mı acaba? Billur bir kâse midir yoksa bir kez kırıldığında bin namazı geçersiz kılan? Evet billur bir kâsedir elbette. Ama kırıldığında hiç’lere karışmayan; “gönül alma”ile temerküz edilen. Hani “gönül dağı” derler ya; belki varoluşuna en aykırı metafordur “dağ”. Çünkü gönül topografyası fazla yükseltiye gelemez. “alçak”ta tutulduğunda kazanır irtifasını. Gönül; dağdan ziyade buluta benzer. Halden hale giren suya yahut da. Neden mi? Göğe ağması; yeniden yağma üzredir de ondan. Zirvede mukim değildir gönül; zirvenin kendisidir.

Dilimizde “gönülsüzlük” her ne kadar “isteksiz olma” halinin karşılığı olarak kullanılmaktaysa da, arazisine düşen tohumu çürütmüş, tomurcuklanmadan kurutmuş nice insanlar görmüşüzdür ki pekala onlar için de kullanılabilir “gönülsüz”. Çünkü mabed bina etmekten fazlası gerekir gönül’lü olmaya. Ne de olsa gönül ibadetten evvel bir iman merkezi. Sorgulanmış, reddedilmiş, ayıklanıp elenmiş olanların; tasvirlerin, suretlerin ve zevahirin mesaisi bitmiştir gönül harcında. “Evetleme” dairesidir artık gönül; sirayete meyyal bir “heves”.

Kendi “dil”ini alfabeleyen sezgi mekanında; Kaf’tan Kef’e bir yol bulunmazken bazen, H’den kılıçbalığına yol çıkabilir. Bu bakımdan büsbütün açımlamaz kendini; bir parça “karanlık” da oluşu, daimi inkılab halinden kaynaklanmalı. Kul değildir gönül; hürdür muhakkak. Velev ki kulluğu kendi seçimi olmasın.

Gönül; ah gönül! Şarkılarla tanıdık onu, aşklarda, kırılmalarda gördük. Hikayelerde bulduk izini, envai melekemizde emeği olan bir muhabbet kurduk kimi zaman kendimize kapanıp. Ama hiçbiri olmadan temellük edebildikse ne mutlu! Ve her şeyden evvel o malik olduysa bize: Vicdan olarak, merhamet adı altında, yaşama hevesi kılığında, kainata bitişme ihtimali bağlamında, arzu-bilinç tavrıyla. Hepsinden çok belki salt neşe ya da keder üreten bir kimya değil, ikisini de salgılayan mukaddes bir rıza olarak. Nihayetinde gönül bir “aldırmazlık” mıntıkası; bir sayfiye evi değil ki. Bazı şarkıları tersinden okuma pahasına şöyle diyeceğim o halde: “Arada başın öne eğilebilir; aldır gönül!”

Bana, en tanıdık “gönül ozanı” kim diye sorsalar, hiç düşünmeden Yûnus’tur derdim. Çünkü gönül’e ilişkin en sade fenomenolojik kanalı açmaya tek bir sözü yetmişti: “Bir ben vardır bende, benden-içeri” ‘Gönül dedikleri ne ola ki’ diye başladığımız sorunun en tatmin edici yanıtı bu olmalı. Yukarıdaki tüm tafsilatı içerip de fazlasına şamil olan şu cümle tastamam Yûnus’dan ilham alır: Gönül; şahsi ,ontolojik ve Mutlak’tan iz taşıyan bir içkinliktir.

Miskinlikte buldular, kimde erlik var ise

Merdivenden ittiler, yüksekten bakar ise

Gönül yüksekte gezer, dem-be-dem yoldan azar

Dış yüzüne o sızar, içinde ne var ise.

Ak sakallı pir hoca, bilemez hali nice

Emek vermesin hacca, bir gönül yıkar ise

Sağır işitmez sözü, gece sanar gündüzü

Kördür münkirin gözü, alem münevver ise.

Gönül Çalab'ın tahtı, Çalap gönüle baktı

İki cihan bedbahtı, kim gönül yıkar ise

Sen sana ne sanırsan ayruga da onu san

Dört kitabın manası budur eğer var ise

Bildik gelenler geçmiş, konanlar geri göçmüş

Aşk şarabından içmiş, kim mana duyar ise

Yunus yoldan azuban, yüksek yerde durmasın

Sinle sırat görmeye, sevdiği dîdar ise.

*“Nüsha-i Kübra” büyük kopya dolayımıyla kainat iken; “Nüsha-i sugra” ise insan’ı imlemek için tasavvufta da sık başvurulan bir terkib.

NOT 1:Bana kalırsa öz Türkçe olan “gönül/könül” kelimesi; Türk dili içinde semantik ve hermeneutik bakımdan en geniş imleme alanına sahip, eşsiz, rakipsiz bir sözcük. Bu beş harfli mütevazı sözcüğün bir ucundan işaret ettiği kavramlardan birkaçı şunlar: kalp, heves, Allah tahtı, aklediş,ruh, meyil, vicdan,merhamet v.b.

NOT2: “Gönül” ün olduğu yerde “Gönülçelen” olmaz mı? Yoksa o da ayrı bir gönül müdür? Adına “Dilsitan” dedikleri bu aşk bağlamı müstakil bir yazı gerektirecek galiba.

TATLI HAYAT: LA DOLCE VİTA

2012-01-16T14:11:00.000-08:00

Dünyanın farklı enlem ve boylamlarında; biri esmer, diğeri sarışın, aynı yaşlarda iki adam yaşardı. Hali vakti iyiden iyiye yerindeydi birinin. Beriki, kendi yağıyla kavrulan cinsten. Hatta bazan kavrulayım derken, yağ bulamadığında ateşle etini kebap edenlerden. Temmuz ayının dokuzunda; bir Cuma günü saat sekizi beş geçe; aynı anda her ikisi de birer cüzdan buldular. Ne yapacaklarını sonra düşüneceklerdi; kaldı ki bu pek de mühim değildi. Mühim olan; her iki adamın, kaldırım kenarındaki kirli su birikintisinin yanında, su içen bir kedi gibi munis beklemekte olan cüzdanı görme anlarıydı. Eğilip aldılar yerden. Gayri ihtiyari, açtılar içini. Çok kabarık sayılmazsa da; epey para vardı geniş bölmede. Şeffaf bir parça plastikle ayrılmış tarafta ise küçük bir kız çocuğu fotografı. Hali vakti yerinde olan adam, içindeki paralardan çok, bir “şey” bulmuş olmaktaki talihle ilgiliydi. Tok bir sevinç duydu yüreğinde. Diğerine gelince; belki kendisinin olsa diye düşündü tüm bu para, bir müddet rahat edebilirdi. Derken kalbine bir acı oturdu: Yitirenin feryadını ansızın kendinin kılan anlamsız bir acı. Halbuki o, bulandı. Bulandı ancak; ondan da evvel yoksunluğun sonuçlarına maruz kalandı, biliyordu ne demek olduğunu. Aç bir keder duydu ta içinde.

Bugünkü yazıma sırf tatlı bir başlık olabilsin diye seçtim “La Dolce Vita”yı: Tatlı Hayat! İsmin çağrıştırdığı tüm o dört başı mamur manaya inat; hayat tümden tatlı olamıyor. Tümden acı kesilemeyeceği gibi. Cüzdan bulan adamlar hikayesini biraz da bunun için uydurdum. Birilerinin sebepsiz buluntularla muhataplığı; başka birilerinin sebepsiz yitirişlerle muhataplığıyla örtüşüyor demek için. Hayatın acı bilgisi ile terbiyelenmiş biri, “tatlı” alanı sorgulayabilir. Oysa şeker-şerbet mertebesi baldan habersizlik galiba biraz da. Daimi bir mutluluk talebi, melale aldırmama pahasına süreğenleştirilen saadet pandomimleri, kof bir yemişe çeviriyor yaşamı: Işıltılı, dekadansa mahkum, bütün esanslarına rağmen; esas’ından kötü kokular gelen. Bu film de biraz böyle.

Hıristiyani gelenekte sunulduğu haliyle “Ruh’ül Kudüs” ya da “Tanrının oğlu” olmasından ziyade, İsa benim gözümde bir feda oluş; insanın kemale ereceğine dair içten bir güven imgesi. Temiz bir tevekkülün tükenmez bir ümide avdet edişi. Federico Fellini’nin “La dolce Vita”sı, şöyle bir sahneyle açılır: Her halinden zengin mahallesi olduğu anlaşılan Roma’nın bir sayfiye semti üzerinden, helikopter geçmektedir. Kolları iki yana açılmış koca bir İsa heykeli, iplere bağlı salınmaktadır helikopterden. Roma üzerinden, havuzbaşı sefaları üzerinden, antik su kemerleri üzerinden süzülerek bir kilise bahçesine konuşlanmaya giden “İsa”nın helikopterinde, gazeteci Marcello Rubini de vardır. Aşağıdan ona seslenirler; ama o duymaz, duyamaz bir türlü. La Dolce Vita’yı; adındaki “tatlı” sözcüğüne kanıp tatlı beklentilere girilemeyeceği ile böylece kavrarız. Tıpkı dışı renkli şekerleme kaplı ilaç drajelerine benzeyen; dekadansın filmi çünkü Tatlı Hayat. Gerçi Fellini, kendisine filmiyle ilgili sorulan sorular karşısında, neredeyse Lautreumont’nun Maldoror Şarkıları’ndaki karanlık kahramanı gibi karanlık yanıtlar verir. Ama yine de Roma’nın yedi tepesinde, yedi gün ve yedi geceyi anlatan filmin bıraktığı izler, bu dekadansı öylesine gözler önüne sermiş olmalı ki Vatikan aylar boyu yayın organında filmi yerden yere vurmuştu.

Marcello Mastroianni’nin kendi ön adı ile oynadığı genç magazin gazetecisi Rubini, başlangıçta sahici bir edebi eser yaratma derdindedir. Çalıştığı bulvar gazetesi ona, Roma’nın netameli olduğu kadar pırıltılı sosyete hayatına giriş bileti sunar. Via Veneto caddesinden geçen skandalar peşinde koşarken bulur kendini. Bu cadde, bir cadde olmasının dışında, tüm Avrupa’daki “tatlı” yozlaşmanın başkenti sayılır. 1960’ların göz alıcı mikro-kozmosu. Faşizm sonrası kendisini saf hazcılığın kollarına bırakmış küçük bir dünya tasviri. Seks,içki,sosyete partileri, günübirlik ilişkiler; hiçlik terzilerinin hazırladığı bilumum elbiseler. Rubini; ruhunun bir yerlerinde bu “tatlı” zehrin tahribatını duyar. Ancak; hazza feda edilmiş ruhun semeresinden de kolayına vazgeçemez. Yaralı bir entelektüelite; arzularının labirentinde pek işe yaramayınca, tatlı hayatın teşbihi olan tatsız bir varoluşa razı gelir bir noktada.

Fellini’nin en görkemli yapıtlarından La Dolce Vita. Pek çok unutulmaz sahnenin yanı sıra, bazı ilklerin de filmi. Sözgelimi dünya habercilik literatürüne “paparazzi” sözcüğü ilk defa bu filmde; Rubini’nin yanındaki magazin fotografçısı Paparozzo’nun ismi dolayımıyla geçmişti. Yine bu film; İtalyan Sinemasının en uzun filmi olarak bilinir. Yaklaşık üç saatlik süresiyle, dünya sinemasının da en uzun birkaç filminden biri.Tüm erkeklerin rüyalarını süsleyen “arzunun o karanlık öznesi” Anita Ekberg’in Trevi Çeşmesi’nin sularına atıldığı sırılsıklam görüntüsü, La dolce Vita denince ilk akla gelen sahnelerden.

Sinema yazarları, Fellini’nin özellikle filmin son sahnesiyle François Truffaut ve “Yeni Dalga”ya selam yolladığını düşündüler. Filmin sinematografik başarısı kadar, Avrupa aristokrasisi ve burjuvazisinin dekadansını serimleyen hikayesi de meşgul etti kafaları. Fellini bu ortaya koyuşu her zamanki gibi Fellinice yaptı; realitenin kazıklarından ipini koparmış bir dünyanın; “mukaddes Roma”nın ipliğini pazara çıkarmış bu hikayesi, İtalyan Katolik Partisi de dahil bir çok çevrenin lanetini üstüne çekti. Ama aynı hikaye ile Fellini Cannes’da Altın Palmiye ödülü , en iyi kostüm dalında ise bir de Oscar aldı. Müziklerini Nino Rota’nın yaptığı Tatlı Hayat; sırf bu bakımdan bile sinema tarihi için bir şenliktir bana kalırsa. Fellini’nin “Hiçbirşey kahkahadan daha kederli değildir” önermesi üzerinden, çocuksu bir tecessüsü yitirmemiş ironik dokundurmalarıyla, gerçekten şenlikli bir film.

Tıpkı ilk sahnede olduğu gibi, son sahne de deniz kıyısında çekilmiş. Rubini; ilk sahnede nasıl ki kendisine seslenenleri duymamıştı, son sahnede de yine aynı sağırlıkla duymayacaktı. Kısa bir süre önce tanıştığı sarışın genç kız; gürültü ve kargaşa arasında seslenir Rubini’ye. Bu; masumiyetin, sadeliğin, yaralanmış temiz bilincin çağrısını temsil etmekteydi belki. Rubini sözcükleri bir türlü ayırt edemez; mavi Roma denizinin üstünde İsa gibi salınır kelimeler. Dahası, buharlaşır adeta. Rubini çöküşün çölü olan kumsalda, öylece yorumsuz kalakalır.

La Dolce Vita’nın çekilmesinden aşağı-yukarı bir yüz yıl önce; Komünist Manifesto’da Marks ve Engels şöyle demişlerdi:

“Katı olan her şey buharlaşıyor*, kutsal olan her şey dünyevileşiyor ve en sonunda insanlar, hayatın gerçek koşullarıyla ve diğer insanlarla ilişkileriyle yüzleşmeye zorlanıyor. Modern burjuva toplumu; böylesine kudretli üretim ve mübadele araçlarını bir araya getirmiş olan bu toplum; yeraltı güçlerini kontrol edemez bir büyücüye benziyor.”

Filmin açılışında gökyüzünde salınan İsa heykeline bakarken; Marks’ın çok bilinen bu sözlerini anımsamamak ne mümkün! Bu hikaye; bizim de hikayemiz aslında. Cabbar bir “hâl” değişimi; katı olanın hızla buharlaştığı bir garip süblimleşme!

* "Alles ständische und stehende verdampft"

ESRAR VE TAHATTUR

2012-01-15T08:51:00.000-08:00

Tanıdığım bir ağaç var

Etlik bağlarına yakın

Saadetin adını bile duymamış

Tanrının işine bakın.

Geceyi gündüzü biliyor

Dört mevsimi, rüzgarı, karı

Ay ışığına bayılıyor

Ama kötülemiyor karanlığı.

Ona bir kitap vereceğim

Rahatını kaçırmak için

Bir öğrenegörsün aşkı

Ağacı o vakit seyredin.

Melih Cevdet ANDAY

“Ötesinde sevgimiz yoksa, duvar biziz” demişti Talat Sait Halman. Yukarıdaki videoyu izlerken, bu sözü anımsadım. Kaç kez Cafe de Fleur’de sırf benim için ayrılmış o masada oturdum. O masaya bir kadeh kırmızı şarabı devirmek için kaç kez aynı rüyaya musallat oldum kimbilir. Paris? Hiçbir kaldırımına adım atmayışıma aldırmadan, kendini bana sunan cömert şehir! Daima aç bırakan; tadımlık bir temas Paris. Bakışları bölüp “göz” yapan tatlı hançer!

Zaman? Kendini tavafda meşgul, esrik derviş. Görüşü engellemeyen camdan hudut: Yine de dokunulmaz. El değdirmeden örseleyebilen ebedi maharet. Tecrübi bir ima: İçimde çöreklenmiş uyuyan bir kelep ipliği ucundan tutup çeken kim? Hangi makara? Tümüyle dolanmak, sarılmak ona.

Bakışmak: Gözden göze düşenlerin toplandığı içbükey bir muğlaklık: Esrar bu mu yoksa? Ya tahattur? Hafıza hamarat bir örümcek, en fazla uykuda ağlar ören. Rüya bu yüzden giderek genişliyor. Hedefsizce, edepsizce, dur-durak bilmeksizin. Katı bazan.

Yağmur kendi sesini egemen kılınca ağaçların dallarına; daldaki güvercin boynuna sızan damlayı tahrikkâr silkinince, zaman beni kırmayıp kanıma girecek. Kızaracağız birlikte. Aramak için bir nedenimiz olacak; uğruna birbirimize karışacağımız bir ihtimal. Herkes gibi kesinlik peşinde olmayacağız: Ölüm kesin, mesela bunu bileceğiz. Yaşamak ihtimali, tahatturu sık kullanılan sarı bir iklim olmaktan kurtarabilir mi?

Sanki hepimiz, doğduğumuzda aceleye geldiği için bulunmayan asıl adımızın peşindeyiz. Günün birinde, bir camın arkasından seslenilecek bize ilk kez duyduğumuz bir isimle; ve biz “efendim” diyeceğiz. Yağmur yağsa da yağmasa da ayağa kalkıp; ardımıza bakmadan o sesin peşinden gideceğiz. Diyeceğiz ki bekleyişten bulanmış mazi denen tortuya: En katı halleri bile tüm maddelerin; senden yumuşaktılar.